Chính phủ Mỹ can thiệp, đứng về phía OpenAI trong vụ kiện bản quyền đào tạo AI

Trong vụ kiện mà The New York Times đệ đơn chống lại OpenAI, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã gửi một bản ghi nhớ dài 20 trang bảo vệ nhà sản xuất ChatGPT trước cáo buộc sử dụng trái phép tài liệu có bản quyền để đào tạo các mô hình AI.

Bản ghi nhớ nêu rõ: "Hoa Kỳ có lợi ích mạnh mẽ trong việc tiếp tục phát triển một ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo mạnh mẽ và cạnh tranh, đặt ra tiêu chuẩn cho thực tiễn và quy trình sử dụng AI trên toàn cầu. Do đó, việc Mỹ 'giữ vững vị thế lãnh đạo toàn cầu về trí tuệ nhân tạo' là điều hết sức quan trọng." Văn bản này viện dẫn sắc lệnh hành pháp mà ông Trump đã ký vào năm ngoái.

Cuộc chiến pháp lý xung quanh dữ liệu đào tạo AI

Các mô hình ngôn ngữ lớn làm nền tảng cho các chatbot như ChatGPT, Claude và Gemini được huấn luyện trên các kho dữ liệu khổng lồ gồm sách, bài báo và các phương tiện truyền thông đã xuất bản — nhiều tài liệu trong số đó có bản quyền và được các công ty AI đưa vào mà không xin phép. Nhiều nhà xuất bản, bao gồm The New York Times trong vụ kiện này, lập luận rằng việc OpenAI đào tạo mô hình trên tài liệu có bản quyền của họ là bất hợp pháp.

Câu hỏi "có được dùng tài liệu có bản quyền để đào tạo AI hay không" không có câu trả lời rõ ràng, chính vì vậy mà tranh luận pháp lý về chủ đề này rất gay gắt. Các cuộc thảo luận thường xoay quanh khái niệm fair use (sử dụng hợp lý) — một ngoại lệ trong luật bản quyền cho phép sử dụng tác phẩm của người khác mà không cần xin phép trong một số trường hợp nhất định. Trong bối cảnh này, tranh cãi tập trung vào việc liệu việc sử dụng tác phẩm có bản quyền của các công ty AI có đủ tính "biến đổi" (transformative) hay không để tòa án phán quyết là hợp pháp.

"Việc hạn chế phát triển LLM dựa trên sự hiểu lầm về học thuyết sử dụng hợp lý sẽ cản trở sự tiến bộ sáng tạo và khoa học, đồng thời gây tổn hại đến sự thịnh vượng và khả năng dịch chuyển kinh tế của người Mỹ", bản ghi nhớ nhấn mạnh.

Tiền lệ pháp lý đang nghiêng về các công ty AI

Cho đến nay, các vụ kiện liên quan đến đào tạo AI và vi phạm bản quyền phần lớn diễn ra theo hướng có lợi cho các công ty AI. Năm ngoái, Thẩm phán William Alsup đã yêu cầu Anthropic trả 1,5 tỷ USD tiền bồi thường bản quyền cho một nhóm tác giả có tác phẩm được dùng để đào tạo mô hình AI của công ty này. Tuy nhiên, Anthropic không bị phạt vì hoạt động đào tạo AI mà vì đã sử dụng các "thư viện bóng tối" (shadow libraries) bất hợp pháp để tải về những cuốn sách phục vụ việc huấn luyện.

Thẩm phán Alsup so sánh việc đào tạo LLM với việc một con người đọc sách: "Giống như bất kỳ độc giả nào khao khát trở thành nhà văn, các LLM của Anthropic được đào tạo trên các tác phẩm không phải để vượt lên và sao chép hay thay thế chúng — mà để rẽ sang một hướng mới và tạo ra điều gì đó khác biệt."

Ý nghĩa của sự can thiệp này

Cần lưu ý rằng bản ghi nhớ mới của chính quyền Trump không phải là một phán quyết, vì vụ kiện đang được xét xử tại Tòa án Quận phía Nam New York và các tác giả của văn bản không có thẩm quyền trong vụ này. Tuy nhiên, sự can thiệp của chính quyền liên bang có thể tạo ra sức nặng đáng kể về mặt định hướng chính sách — đặc biệt khi Mỹ đang chạy đua với Trung Quốc trong cuộc đua thống trị AI toàn cầu.

Đối với cộng đồng phát triển AI tại Việt Nam, vụ việc này là một tín hiệu đáng chú ý về xu hướng pháp lý toàn cầu: các chính phủ ngày càng có xu hướng ưu tiên mục tiêu đổi mới và cạnh tranh công nghệ, thay vì siết chặt các quy định bản quyền theo hướng bảo thủ. Điều này có thể ảnh hưởng đến cách các startup AI trong nước tiếp cận dữ liệu đào tạo trong tương lai, cũng như định hình khung pháp lý về AI mà Việt Nam đang dần hoàn thiện.