Chôn rác: Quan điểm gây tranh cãi có thể thay đổi cách chúng ta xử lý rác thải

Một bài viết gây chú ý trên tạp chí Works in Progress vừa đưa ra một lập luận gây sốc: phần lớn những gì chúng ta được dạy về tái chế có thể là sai lầm. Theo các tác giả, bãi chôn lấp hiện đại, được vận hành đúng cách, có thể là một trong những phương pháp xử lý rác sạch nhất, rẻ nhất và hợp lý nhất về mặt môi trường mà con người có thể làm.

Hình ảnh minh họa về bãi chôn lấp hiện đại được quản lý tốt

Tái chế có thực sự tốt hơn?

Ngay từ khi còn nhỏ, chúng ta đã được dạy rằng bãi rác là nơi tồi tệ nhất mà rác thải có thể đến. Nhưng bài viết lập luận rằng quan điểm này bỏ qua chi phí năng lượng và tài nguyên khổng lồ để sản xuất ra các sản phẩm "thân thiện" như túi vải hay chén sứ.

Ví dụ, một chiếc túi nilon thông thường chỉ cần khoảng 0,6 megajoule năng lượng để sản xuất. Trong khi đó, một chiếc túi cotton cần tới 1.725 megajoule — gấp hơn 3.000 lần. Theo tính toán của Cơ quan Môi trường Anh, một túi cotton phải được tái sử dụng 173 lần mới có thể "đánh bại" túi nilon về tác động môi trường. Tương tự, một chiếc ống hút thép cần tái sử dụng 150 lần để bù đắp năng lượng sản xuất, và chén gốm phải dùng 1.000 lần mới thắng được cốc polystyrene.

"Một chiếc túi cotton phải được tái sử dụng 173 lần mới thực sự thân thiện với môi trường hơn túi nilon."

Vấn đề nan giải của ngành tái chế

Một trong những điểm yếu lớn nhất của tái chế là tỷ lệ nhiễm bẩn. Khoảng 25% vật phẩm đưa vào thùng tái chế tại Mỹ bị nhiễm bẩn bởi thức ăn thừa, giấy ướt hoặc nắp chai. Các chương trình giáo dục cộng đồng gần như không hiệu quả, ngay cả biện pháp kiểm tra gắt gao nhất — dán nhãn cảnh báo lên thùng rác — chỉ giảm được 29% tỷ lệ nhiễm bẩn.

Đối với nhựa chất lượng trung bình như hộp bơ thực vật, việc tái chế 1 tấn chỉ ngăn phát thải 0,43 tấn CO2, nhưng chi phí tái chế cao hơn hàng trăm USD mỗi tấn so với nhựa nguyên sinh. Điều này đồng nghĩa người tiêu dùng phải trả hơn 1.000 USD để tiết kiệm 1 tấn CO2 — trong khi chi phí thu giữ carbon trực tiếp từ không khí chỉ khoảng 490 USD mỗi tấn.

Bãi chôn lấp hiện đại không còn là "bãi rác"

Hình ảnh những ngọn núi rác bốc mùi đã không còn đúng với các bãi chôn lấp hiện đại tại các nước phát triển. Chúng được xây dựng trên lớp đất sét dày và lớp lót nhựa bền, có hệ thống thu gom và xử lý chất lỏng ô nhiễm, cùng các giếng thu khí methane để đốt hoặc phát điện — giữ lại tới 75-95% lượng methane thay vì thải ra không khí.

Khảo sát tại New York với 31 bãi chôn lấp được xây dựng sau năm 1988 cho thấy không có tác động tiêu cực nào đến chất lượng nước ngầm xung quanh.

Góc nhìn cho Việt Nam

Tại Việt Nam, câu chuyện xử lý rác thải đang rất nóng khi các khu đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM phải đối mặt với hàng nghìn tấn rác mỗi ngày. Hiện mô hình chôn lấp trực tiếp vẫn chiếm hơn 70% lượng rác được thu gom tại Việt Nam, nhưng chủ yếu là các bãi chôn lấp cũ, không đạt tiêu chuẩn môi trường hiện đại.

Lập luận của bài viết cho thấy, thay vì đầu tư mạnh vào các chương trình tái chế tốn kém nhưng kém hiệu quả do tỷ lệ nhiễm bẩn cao, chúng ta nên ưu tiên xây dựng các bãi chôn lấp hợp vệ sinh hiện đại. Điều này vừa giảm ô nhiễm do rác thải phát tán ra sông hồ và kênh rạch, vừa tiết kiệm ngân sách nhà nước cho các giải pháp môi trường hiệu quả hơn như thu giữ carbon hoặc xử lý ô nhiễm công nghiệp.

Biểu đồ so sánh chi phí và hiệu quả giữa các phương pháp xử lý rác thải

Kim loại: Ngoại lệ duy nhất đáng tái chế

Mặc dù bài viết phản biện mạnh mẽ việc tái chế nhựa và giấy, tác giả vẫn dành sự ủng hộ đặc biệt cho việc tái chế kim loại. Tái chế 1 kg thép tiết kiệm 65% năng lượng và 1,4 kg quặng sắt. Với nhôm, con số tiết kiệm năng lượng lên tới 95%.

Lý do là kim loại cần quá trình khử hóa học cực kỳ tốn năng lượng để sản xuất từ quặng, trong khi tái chế chỉ đơn giản là nấu chảy lại kim loại ở dạng nguyên tố. Chính vì vậy, khoảng 30% lượng thép sản xuất toàn cầu hiện nay đến từ sắt vụn tái chế.

Kết luận: Cần một cách tiếp cận thực dụng hơn

Thông điệp chính của bài viết không phải là "hãy vứt rác bừa bãi", mà là hãy nhìn nhận lại một cách khoa học và thực dụng về chi phí - lợi ích của các phương pháp xử lý rác thải. Trong khi các quốc gia phát triển có hệ thống thu gom gần như hoàn hảo, gần như không có rác thải nào trôi ra đại dương — trái ngược với hơn 90% rác thải bị quản lý sai tại các nước thu nhập thấp.

Các tác giả đề xuất một hướng đi hợp lý hơn:

• Tập trung tái chế vào kim loại — nơi mang lại lợi ích môi trường và kinh tế rõ rệt
• Đầu tư vào các bãi chôn lấp hiện đại, hợp vệ sinh cho rác thải còn lại
• Chuyển nguồn ngân sách tiết kiệm được sang các giải pháp môi trường hiệu quả hơn như thu giữ carbon
• Cải thiện hệ thống xử lý rác tại các quốc gia đang phát triển — nơi rác thải thực sự gây ô nhiễm đại dương

Có thể kết luận rằng, vấn đề không nằm ở việc "chôn rác hay tái chế", mà là chúng ta cần xây dựng một hệ thống quản lý chất thải hiệu quả, phù hợp với điều kiện kinh tế và công nghệ của từng quốc gia — thay vì chạy theo những phong trào môi trường chưa được kiểm chứng kỹ lưỡng.