Đánh giá 'A New Kind of Science' của Stephen Wolfram: Sự ngạo mạn của một thiên tài lạc lối

Bài viết này là một bài điểm sách đầy tính phê phán từ một nhà khoa học từng hợp tác với Wolfram, vạch trần những luận điểm thiếu cơ sở và hành vi phi khoa học của tác giả. Dù cuốn sách có một vài kết quả toán học đáng chú ý, nhưng chúng không phải là của Wolfram và được trình bày trong bối cảnh thiếu trung thực về mặt khoa học.

Bối cảnh và cảnh báo

Trước khi đi vào chi tiết, tác giả bài viết đưa ra một lời cảnh báo quan trọng: ông từng là đồng tác giả của một bài báo về cellular automata (ô tự động tế bào) và đã bị công ty Wolfram Research đe dọa kiện vì trích dẫn một bằng chứng toán học được họ coi là "bí mật thương mại". Điều này cho thấy cách hành xử đáng ngờ của Wolfram trong việc bảo vệ "lãnh địa" nghiên cứu của mình.

Wolfram là ai?

Stephen Wolfram là một thần đồng toán học, lấy bằng tiến sĩ vật lý lý thuyết khi còn rất trẻ. Vào đầu những năm 1980, ông là một phần của làn sóng nghiên cứu mới về cellular automata — các hệ thống toán học được dùng làm mô hình đồ chơi cho vật lý, nơi không gian và thời gian được rời rạc hóa. Ông đã xuất bản nhiều bài báo quan trọng về chủ đề này, đồng thời phát triển phần mềm nổi tiếng Mathematica, trở thành một đế chế phần mềm tạo nên sự giàu có cho ông.

Cuốn sách nói gì?

"Ý tưởng lớn" của Wolfram là: thay vì sử dụng các mô hình toán học phức tạp, liên tục, chúng ta nên tìm kiếm các mô hình rời rạc, đơn giản — như cellular automata — để tái tạo các hiện tượng phức tạp. Ông thậm chí tin rằng toàn bộ vũ trụ có thể được mô tả bằng một chương trình đơn giản như "bốn dòng mã Mathematica".

Những điểm đúng nhưng không hề mới

Tác giả chỉ ra rằng ý tưởng "những quy tắc đơn giản tạo ra sự phức tạp" không phải là khám phá của Wolfram. Ý tưởng này đã là động lực cho khoa học chính xác từ thời Galileo và Newton, và đã được phát triển mạnh mẽ trong toán học và khoa học máy tính từ thời Turing, Kolmogorov và Emil Post.

• Herbert Simon đã trình bày ý tưởng này trong cuốn "The Sciences of the Artificial" năm 1969.
• Robert May đã công bố một bài báo nổi tiếng trên tạp chí Nature năm 1973 về động lực phức tạp của một phương trình đơn giản.
• Nhiều tác giả khác như Valentino Braitenberg hay William Poundstone cũng đã đề cập đến điều này trước Wolfram rất nhiều năm.

Những tuyên bố mới nhưng sai

Phần tệ hại nhất của cuốn sách là những suy đoán về cơ học lượng tử, thuyết tương đối và lực hấp dẫn. Wolfram đề xuất một mô hình vũ trụ dựa trên mạng lưới đệ quy, nhưng nhà khoa học máy tính Scott Aaronson đã chứng minh rằng mô hình này hoặc mâu thuẫn với thuyết tương đối hẹp, hoặc mâu thuẫn với cơ học lượng tử, hoặc cả hai. Đây là một ngõ cụt.

Về sinh học, Wolfram hoàn toàn không hiểu về tiến hóa và thích nghi. Việc tạo ra một mô hình tạo ra các đốm trên da báo không giải thích được tại sao báo có đốm còn gấu Bắc Cực thì không. Ông bỏ qua hoàn toàn vấn đề thích nghi sinh học — một khiếm khuyết nghiêm trọng về phương pháp luận.

Kết quả đáng chú ý duy nhất không phải của ông

Có một kết quả mới thực sự ấn tượng trong cuốn sách: chứng minh rằng quy tắc 110 — một cellular automata đơn giản — có thể hỗ trợ tính toán vạn năng (universal computation). Tuy nhiên, kết quả này không phải do Wolfram thực hiện:

Công trình này là của Matthew Cook, người làm việc cho Wolfram theo một hợp đồng với các điều khoản sở hữu trí tuệ đáng kinh ngạc. Cook đã công bố kết quả sau khi mâu thuẫn với Wolfram, và Wolfram đã phản ứng bằng cách kiện hoặc đe dọa kiện Cook, ban tổ chức hội nghị và nhà xuất bản.

Đây là một trong những hành vi phi đạo đức nghiêm trọng nhất trong giới khoa học mà tác giả từng chứng kiến.

Phong cách của một kẻ cuồng ngạo

Cuốn sách được viết theo phong cách của một kẻ tự tôn cực độ. Wolfram:

• Cố tình lược bỏ các trích dẫn đến các công trình trước đó, một hành vi đi ngược lại chuẩn mực khoa học.
• Sử dụng thể bị động ở mọi nơi có thể để tránh phải ghi công cho người khác.
• Trong phần lời cảm ơn (in bằng cỡ chữ 5), ông cảm ơn những người giúp việc "vì đã cho ông cơ hội để tự mình nảy ra ý tưởng", không thừa nhận bất kỳ ai đóng góp trí tuệ cho ông.
• Thậm chí cảm ơn mẹ vì đã cho ông một nền giáo dục Anh cổ điển — một chi tiết gây cười cho thấy sự tự cao của ông.

Kết luận

Bài điểm sách kết thúc bằng việc so sánh Wolfram với nhà vật lý quá cố E. T. Jaynes — một người cũng có những quan điểm gây tranh cãi nhưng luôn trả lời phản biện một cách trung thực và say mê khoa học. Jaynes có thể sai, nhưng không ai gọi ông là kẻ lập dị (crank). Còn Wolfram thì khác.

"Ông ta có tài năng và từng có triển vọng; ông ta đã phung phí tất cả."

Cuốn sách dày hơn 1100 trang này được đặt chung kệ với những tác phẩm phản khoa học nổi tiếng như "Atlantis in Wisconsin" hay "The Cosmic Forces of Mu" — một câu kết mỉa mai nhưng đầy sức nặng, cho thấy đánh giá cuối cùng của tác giả về giá trị khoa học của công trình này.