Điện khí hóa toàn cầu: Lời hứa lớn và bài toán khó phía sau

Điện khí hóa đang được xem là "chìa khóa vạn năng" cho tương lai năng lượng. Nhưng đằng sau khẩu hiệu đầy hứa hẹn ấy là một loạt bài toán hạ tầng, chi phí và chính sách chưa hề dễ giải.

Khi ba mục tiêu lần đầu hội tụ

Trong nhiều thập kỷ, thế giới năng lượng luôn buộc phải chọn giữa ba ưu tiên: an ninh nguồn cung, chi phí thấp và sạch với môi trường. Chọn cái này thường phải hy sinh cái kia.

Fatih Birol, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhận định rằng lần đầu tiên sau nhiều năm, cả ba mục tiêu này đang dần thẳng hàng với nhau. Điện tái tạo ngày càng rẻ, sản xuất trong nước giúp giảm phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu, và lượng khí thải thấp hơn hẳn so với đốt dầu hay than.

"Chúng ta từng phải cân nhắc, phải đánh đổi. Nhưng nhìn vào thế giới hôm nay, lần đầu tiên sau nhiều năm, cả ba mục tiêu đang hội tụ."

Chính vì vậy, IEA và nhiều nhà đàm phán khí hậu đang thúc đẩy việc đặt ra mục tiêu chuyển dịch nền kinh tế sang vận hành bằng điện — từ giao thông, công nghiệp cho tới sưởi ấm và làm mát.

Vì sao điện khí hóa hấp dẫn đến vậy?

Về mặt logic, nếu một dạng năng lượng vừa rẻ nhất, vừa an toàn nhất, vừa sạch nhất, thì việc điều chỉnh nền kinh tế để dùng nhiều hơn là điều hợp lý. Điện đang dần đáp ứng cả ba tiêu chí đó nhờ:

• Chi phí giảm mạnh của điện mặt trời và điện gió trong thập kỷ qua
• Hiệu suất vượt trội của động cơ điện và bơm nhiệt so với động cơ đốt trong
• Khả năng kết nối linh hoạt với lưới điện thông minh và hệ thống lưu trữ

Với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, đây vừa là cơ hội để thu hút đầu tư công nghệ sạch, vừa là áp lực phải nâng cấp hạ tầng lưới điện vốn đã quá tải ở nhiều khu vực.

Phần khó nhất: hạ tầng và tốc độ

Điện khí hóa không chỉ là chuyện thay động cơ đốt trong bằng động cơ điện. Đó là tái cấu trúc toàn bộ hệ thống năng lượng — từ nguồn phát, lưới truyền tải đến điểm tiêu thụ cuối cùng.

Một số thách thức lớn:

• Lưới điện hiện hữu ở nhiều nơi chưa đủ mạnh để đáp ứng nhu cầu tăng vọt khi xe điện, bơm nhiệt và trung tâm dữ liệu cùng cắm vào
• Lưu trữ năng lượng vẫn là mắt xích đắt đỏ, đặc biệt với các quốc gia phụ thuộc mạnh vào điện mặt trời
• Khoáng sản chiến lược như lithium, đồng và đất hiếm có thể trở thành điểm nghẽn mới của chuỗi cung ứng
• Chi phí chuyển đổi ban đầu rất lớn, trong khi lợi ích thường chỉ rõ sau nhiều năm

Nói cách khác, mục tiêu thì rõ ràng, nhưng lộ trình để đi tới đó vẫn còn rất nhiều ẩn số.

Góc nhìn cho Việt Nam

Với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, Việt Nam cũng đang trong làn sóng điện khí hóa — từ xe buýt điện ở các đô thị lớn, các dự án điện gió ngoài khơi, cho tới lộ trình chuyển đổi năng lượng quốc gia. Tuy nhiên, bài toán đặt ra không khác gì các nước khác: lưới điện có theo kịp hay không, và ai trả chi phí trước.

Câu hỏi trung tâm mà IEA đặt ra không còn là "có nên điện khí hóa hay không", mà là làm sao để điện khí hóa diễn ra đủ nhanh, đủ công bằng và đủ bền vững. Và đó chính là phần khó nhất.