Dự án Domesday của BBC: 40 năm nhìn lại một di sản số

Tròn 40 năm kể từ ngày ra mắt, dự án Domesday của BBC — một trong những nỗ lực lưu trữ số tham vọng nhất thế kỷ 20 — vẫn đang được các nhà bảo tồn nỗ lực duy trì sự tồn tại. Mới đây, Trung tâm Lịch sử Máy tính Anh (Centre for Computing History - CCH) đã tổ chức sự kiện kỷ niệm tròn 40 năm dự án tại bảo tàng của mình, quy tụ nhiều thành viên sáng lập và các nhóm đang ngày đêm giữ cho kho dữ liệu này không biến mất.

Sự kiện diễn ra ngày 19/9 đã mang đến những câu chuyện thú vị về dự án, từ sự quan tâm của giới tình báo đến những sai lầm đáng nhớ trong thiết kế phần cứng.

Khi MI5 và Thủ tướng đều không hiểu

Dự án Domesday của BBC

Mike Tibbetts, trợ lý của Peter Armstrong — nhà sản xuất BBC đứng sau dự án — tiết lộ rằng cơ quan tình báo nội địa MI5 từng quan tâm đến hệ thống nhưng hoàn toàn không hiểu nó hoạt động ra sao. Ông cũng kể lại một lần Armstrong phải thuyết trình cho cựu Thủ tướng Margaret Thatcher, và rất có thể bà cũng không nắm rõ họ đang làm gì.

Điều mà nhóm của Armstrong đang làm là xây dựng một kho tư liệu khổng lồ, sẽ có giá trị vô cùng lớn đối với các nhà sử học trong nhiều thập kỷ tới — dù các chính trị gia đương thời tỏ ra lo ngại trước khối lượng dữ liệu được trao cho công chúng.

Ý tưởng từ cuốn sách cổ 900 năm

Dự án Domesday được thiết kế như phiên bản hiện đại của cuốn Domesday Book, cuốn sách được biên soạn sau cuộc xâm lược của người Norman năm 1066. Cuốn sách gốc khảo sát phần lớn nước Anh và một phần xứ Wales, được nhà vua dùng để đánh giá các khoản thuế phải nộp.

900 năm sau, tên gọi này được đặt cho một dự án có hơn một triệu người tham gia, nhằm lưu lại bức ảnh chụp nhanh về cuộc sống tại Vương quốc Anh. Người tham gia — nhiều người còn là học sinh — đóng góp nội dung, được liên kết với bản đồ, hình ảnh và các dữ liệu khác.

Toàn bộ nội dung được ghi lên hai đĩa LaserDisc — Community Disc và National Disc — và truy cập qua máy tính BBC Master kết hợp đầu đĩa Philips VP415 LaserVision. Armstrong khởi xướng ý tưởng này, và nhóm đã biên soạn dự án trong khoảng thời gian từ 1984 đến 1986.

Thất bại thương mại nhưng di sản vô giá

Hệ thống chính thức ra mắt cuối năm 1986, hướng đến trường học, thư viện và đại học. Tuy nhiên, đây không phải là thành công thương mại. Giá bán mỗi bộ khó xác định chính xác, nhưng ước tính khoảng 5.000 bảng Anh. Trợ cấp của chính phủ giúp hạ giá xuống còn khoảng 3.000 bảng Anh, nhưng vẫn nằm ngoài tầm với của phần lớn đối tượng mục tiêu.

Dù vậy, giá trị của nó với tư cách một nguồn tư liệu là rất lớn và sẽ chỉ tăng lên theo thời gian. Tibbetts so sánh với cuốn Domesday Book gốc, khi phải mất nhiều thế kỷ các nhà sử học mới nhận ra đây là nguồn tư liệu quý giá. Ông chiêm nghiệm: "Có lẽ 40 năm là quá ngắn để các nhà sử học nhìn nhận Dự án Domesday như một mốc tham chiếu đủ xa cho nghiên cứu hữu ích."

Cuộc đua với thời gian và sự lỗi thời của công nghệ

Hệ thống Domesday của BBC

Trong khi cuốn sách gốc đã tồn tại 940 năm trên những trang giấy da thì công nghệ đặc thù của dự án Domesday lại nhanh chóng bị các công nghệ phổ quát vượt qua. Nhóm chọn công nghệ đương thời vì những lý do kỹ thuật chính đáng: máy BBC Micro có thể xuất hình ảnh truyền hình 625 dòng, còn hệ thống LaserVision của Philips có thể được tái thiết kế để lưu trữ dữ liệu chữ và số.

Tibbetts giải thích rằng nhóm phải tự phát minh mọi thứ vì gần như không có sẵn hệ thống tạo và phát nội dung. "Về mặt công nghệ, thế giới năm 1984 thực sự khác biệt hoàn toàn so với thế giới truy cập tức thì, giàu phương tiện ngày nay", ông nói.

Hệ quả là chỉ vài năm sau, công nghệ bắt đầu lộ rõ sự già cỗi. Các đĩa bị xuống cấp và khó đọc; đầu đĩa LV-ROM đắt đỏ nhanh chóng bị CD-ROM và DVD rẻ hơn thay thế. Nghiêm trọng hơn, do thiếu sự quan tâm học thuật trong việc bảo tồn, dự án từng đứng trước nguy cơ biến mất không dấu vết.

Những câu chuyện hậu trường và sai lầm đáng nhớ

Tibbetts tiết lộ khoảng 60 người báo cáo trực tiếp cho ông và Armstrong, cộng thêm 60 người trong các nhóm thầu phụ. Ông nhớ lại sự bế tắc khi trở lại sau kỳ nghỉ Giáng sinh tháng 1/1986 và phải thừa nhận chiếc máy tính mini VAX của nhóm không có nổi một byte dữ liệu nào sẵn sàng để đưa lên đĩa Domesday — vậy mà họ đã hoàn thành toàn bộ chỉ trong vài tháng.

Về phần cứng, Andy Finney — người phụ trách ghi dữ liệu lên đĩa — nhớ rằng kế hoạch ban đầu dùng chuột thay vì trackball. Chuột khi đó còn quá mới lạ với nhiều người dùng. Ông kể về một người di chuột đến mép bàn mà con trỏ vẫn chưa chạm đáy màn hình, nên tiếp tục di chuyển xuống dưới mép bàn.

Tibbetts bày tỏ sự áy náy: "Tôi luôn cảm thấy có lỗi về con chuột, vì chúng tôi đã chọn sai... quyết định nghiêng về trackball vì nó dễ dùng hơn cho người khuyết tật vận động. Nhưng trời ạ, chúng tôi đã chọn sai."

Hy vọng từ nỗ lực bảo tồn

Bảo tồn dự án Domesday

Bất chấp sự thờ ơ từ một phần giới học thuật, những người đam mê đã không ngừng nỗ lực suốt nhiều năm. Simon Inns thuộc dự án Domesday86 mô tả đây là "cuộc đua với thời gian" — không chỉ về phần cứng mà còn để trích xuất dữ liệu khỏi đĩa trước khi hiện tượng phân hủy bit (bit rot) khiến chúng không thể đọc được.

Tin tốt là các đĩa Domesday đã được bảo tồn và hiện nằm trong Internet Archive. Inns cho biết: "Bất kỳ ai cũng có thể vào Internet Archive và tải một đĩa Domesday. Đây là điều mang tính đột phá. 10 năm trước, điều này nghe như đùa. Giờ thì bạn thực sự làm được."

Dù số lượng thiết bị hoạt động được còn rất ít, những nỗ lực bảo tồn đảm bảo dự án Domesday sẽ trường tồn. Inns chia sẻ: "Hy vọng của chúng tôi là trong vài năm tới, mọi người ở đây đều có thể sở hữu một hệ thống Domesday và trải nghiệm cảm giác sử dụng nó."

Bài học cho lưu trữ số hiện đại

Câu chuyện Domesday của BBC là lời nhắc nhở sâu sắc cho ngành công nghệ ngày nay: dữ liệu số dù được tạo ra với tham vọng lớn đến đâu cũng có thể trở nên vô dụng chỉ trong vài thập kỷ nếu không có chiến lược bảo tồn đúng đắn. Khi các doanh nghiệp và tổ chức Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi số, việc đầu tư vào lưu trữ dài hạn, di chuyển dữ liệu giữa các định dạng và duy trì khả năng đọc ngược là những cân nhắc không thể xem nhẹ.

Đĩa quang có thể hỏng, định dạng có thể lỗi thời, nhưng dữ liệu được bảo tồn đúng cách sẽ còn mãi với thời gian.