Dữ liệu từ drone tại Ukraine đang tạo ra một thị trường mới đầy hỗn loạn

Chiến trường Ukraine không chỉ còn lại những mảnh vỡ drone — nơi đây đang hình thành một "mỏ vàng" dữ liệu cho ngành công nghiệp quốc phòng và AI. Khi Bộ Quốc phòng Ukraine mở kho dữ liệu từ hàng chục nghìn chuyến bay cho các nhà thầu và công ty thương mại, một thị trường mới đã ra đời, kéo theo những câu hỏi cấp thiết về đạo đức, pháp lý và quyền riêng tư chưa từng có lời giải.

Chiến trường trở thành nguồn dữ liệu huấn luyện AI

Mỗi chuyến bay drone thu thập hàng nghìn điểm dữ liệu — từ hình ảnh, video đến các thao tác điều khiển. Những dữ liệu này cùng nhau tạo nên bức tranh chi tiết về cách máy móc và con người phản ứng trong những tình huống không ngừng thay đổi.

Ukraine đã nhanh chóng biến trải nghiệm này thành tài nguyên chiến lược. Từ tháng 1/2025, Bộ Quốc phòng nước này công bố mở quyền truy cập hàng triệu điểm dữ liệu từ hàng chục nghìn chuyến bay cho cả nhà thầu quân sự lẫn công ty thương mại. Hơn 100 công ty và chính phủ Anh đã được cấp quyền truy cập.

Đối với một quốc gia đang chiến tranh, đây là cách nhanh chóng thu hút vốn đầu tư và hợp tác. Nhưng bước đi này cũng biến tiền tuyến thành một "địa điểm huấn luyện mô hình" sống động, tận dụng sự hỗn loạn của chiến tranh để tạo ra những điều kiện mà các công ty AI khó có thể tái tạo trong phòng thí nghiệm.

Giá trị dữ liệu chiến trường

Khác với các cuộc chiến trước đây, dữ liệu drone tại Ukraine được dùng để phát triển một hệ sinh thái rộng lớn hơn, không chỉ giới hạn trong quân đội. Giá trị tài chính là rất lớn: dữ liệu chiến trường cung cấp khối lượng "kinh nghiệm máy móc" thu thập trong điều kiện không phòng thí nghiệm nào có thể tạo ra.

Điều làm nên giá trị của dữ liệu huấn luyện AI nằm ở những ngoại lệ:

• Khoảnh khắc tín hiệu bị nhiễu hoàn toàn
• Thời điểm người điều khiển phải ứng biến ngoài kịch bản
• Tình huống tầm nhìn biến mất đột ngột

Các công ty AI dành nhiều năm và nguồn lực khổng lồ để thu thập đủ những khoảnh khắc như vậy nhằm làm mô hình mạnh mẽ hơn. Chiến tranh tạo ra chúng với tần suất mà thử nghiệm có kiểm soát không thể sánh kịp.

Theo Enabled Intelligence — công ty Mỹ chuyên xử lý dữ liệu cho AI — họ đã xử lý hơn 500.000 giờ video drone Ukraine để phục vụ huấn luyện mô hình thế hệ tiếp theo, cho cả mục đích quân sự lẫn thương mại.

Vòng lặp dữ liệu đang khép lại

Điều đáng chú ý là drones từng là công nghệ dân sự, nay được tăng cường bởi các hệ thống AI thương mại mới, cho phép máy bay giá rẻ hoạt động tự động hoặc theo bầy đàn. Mỗi chuyến bay tạo ra bản ghi về những gì hệ thống gặp phải.

Trong gần một thập kỷ qua, các chương trình như Project Maven của Lầu Năm Góc đã thu thập dữ liệu từ các hệ thống như drone Predator và Reaper, nhưng chỉ phục vụ giới quân sự qua các kênh mật. Giờ đây, dữ liệu đó được chia sẻ cho mạng lưới phát triển rộng lớn hơn nhiều.

Vòng lặp đã khép lại: công nghệ thương mại thích nghi cho chiến trường tạo ra dữ liệu chảy ngược về các ngành công nghiệp nguồn gốc của chúng. Ví dụ, drones huấn luyện trong vùng trời nhiễu tín hiệu tại Ukraine giờ được triển khai trong nông nghiệp — giúp nông dân khảo sát đồng ruộng ở những vùng thiếu tín hiệu di động mà các thế hệ công nghệ trước không làm được.

Rủi ro chưa có lời giải

Thị trường dữ liệu chiến trường mới này tiềm ẩn nhiều nguy cơ:

• Rủi ro an ninh: Mặc dù có kiểm soát mua bán, việc truy vết nguồn gốc dữ liệu huấn luyện AI gần như là bất khả thi do bản chất "biến mất" khi dữ liệu được hấp thụ vào mô hình.
• Nền kinh tế khai thác: Các quốc gia giàu có hơn, ở xa nguy hiểm nhưng lại hưởng lợi từ mối đe dọa sinh tử của các nước tiền tuyến — tạo động lực thị trường cho xung đột kéo dài như một "mỏ vàng kỹ thuật số".
• Vấn đề đồng thuận: Binh sĩ và thường dân xuất hiện trong dữ liệu không hề đồng ý trở thành chất liệu huấn luyện cho các sản phẩm có thể được bán nhiều năm sau đó.

"Những gì các công ty này thực sự khai thác là kinh nghiệm. Và binh sĩ không thể đồng ý khi kinh nghiệm của họ bị dùng làm dữ liệu huấn luyện cho những sản phẩm được sử dụng nơi cách xa chiến trường."

Cần một khuôn khổ pháp lý xuyên biên giới

Hiện tại, luật pháp quốc tế quy định cách quân đội tiến hành chiến tranh nhưng gần như im lặng về việc dữ liệu chiến trường bị tước bỏ bối cảnh tác chiến, đóng gói và cấp phép cho các công ty ra sao.

Ukraine đã có một số bước đi đúng hướng, như chương trình Avengers Labs cho phép công ty huấn luyện mô hình trên dữ liệu chiến trường mà không truy cập trực tiếp vào cơ sở dữ liệu nhạy cảm. Nhưng điều đó chỉ giảm thiểu một phần vấn đề.

Các chuyên gia khuyến nghị:

• Chính phủ nên xem việc cấp phép dữ liệu quốc phòng như chuyển giao vũ khí có kiểm soát — ghi nhận nguồn gốc, cấp phép người dùng và hạn chế chia sẻ tiếp.
• Yêu cầu các công ty công bố khi mô hình huấn luyện bằng dữ liệu thời chiến được đưa vào sản phẩm dân sự.
• Thiết lập cơ quan quản lý có thẩm quyền xuyên biên giới để theo dõi dữ liệu chiến trường từ chiến đấu → mô hình → sản phẩm thương mại.

Câu hỏi lớn nhất lúc này không còn là công nghệ có thể bán gì cho chiến tranh, mà là họ có thể trích xuất được gì từ nó. Và để bảo vệ chúng ta khỏi sự thái quá của ngành công nghiệp mới này, cần một hệ thống quản lý theo dõi dữ liệu chiến trường đến mọi nơi nó đi qua.

Bài viết dựa trên phân tích của Cory Alpert, nhà nghiên cứu tại Đại học Melbourne về tác động của AI đến nền dân chủ, cựu thành viên Nhà Trắng dưới thời Tổng thống Biden.