Flock và tham vọng xây dựng thế giới giám sát toàn diện: Khi 'an toàn' trở thành cái cớ

Flock Safety, công ty khởi nghiệp công nghệ giám sát có định giá hơn 8 tỷ USD, đang đẩy nhanh tham vọng phủ kín nước Mỹ bằng hệ thống camera đọc biển số xe thông minh. Người sáng lập Garrett Langley biện minh cho việc theo dõi toàn dân bằng lời hứa về một xã hội "không có tội phạm", nhưng làn sóng phản đối từ người dân lẫn các chính trị gia đang ngày càng lớn, hé lộ những mâu thuẫn sâu sắc trong mô hình kinh doanh dựa trên sự xói mòn quyền riêng tư.

Từ người dân "tự xưng hiệp sĩ" đến đế chế giám sát

Câu chuyện của Garrett Langley bắt đầu vào năm 2017 tại Atlanta, khi khu phố của anh ta liên tục bị trộm cắp. Sau khi nhận được câu trả lời bất lực từ cảnh sát địa phương về việc thiếu bằng chứng nhận dạng nghi phạm, chàng kỹ sư 39 tuổi này đã cùng hai người bạn học cũ chế tạo những chiếc camera đọc biển số xe đầu tiên từ điện thoại Android và tấm pin mặt trời.

Sản phẩm ban đầu được bán cho các hiệp hội chủ nhà và cộng đồng dân cư tư nhân, nhưng nhanh chóng lọt vào mắt xanh của các cơ quan thực thi pháp luật. Đến năm 2020, camera của Flock đã xuất hiện trên các tuyến đường công cộng trên khắp nước Mỹ với sự hợp tác của cảnh sát địa phương. Langley mô tả sự tăng trưởng thần tốc này là do "truyền miệng tự nhiên" từ các cảnh sát trưởng và thị trưởng.

Quy mô đáng báo động

Theo thống kê, Flock Safety hiện có định giá hơn 8 tỷ USD, với nhà đầu tư lớn nhất là quỹ đầu tư mạo hiểm Andreessen Horowitz. Khoảng 40% cơ quan thực thi pháp luật Mỹ đã ký hợp đồng với công ty này, và hơn 130.000 camera đang hoạt động tại tất cả các bang ngoại trừ Alaska.

Camera của Flock không chỉ đọc biển số xe mà còn ghi nhận hãng xe, kiểu dáng và màu sắc của phương tiện đi qua. Dữ liệu này được sử dụng mà không cần lệnh khám xét hay sự chấp thuận của tòa án để bắt giữ hoặc đưa ra làm bằng chứng trước tòa.

"Tôi chưa từng gặp ai không muốn được an toàn hơn. Tôi đã đi khắp đất nước và vẫn chưa tìm thấy người đó." — Garrett Langley

Làn sóng phản đối và lạm dụng quyền lực

Tuy nhiên, theo khảo sát của Washington Post, gần một nửa người Mỹ phản đối hệ thống camera đọc biển số tự động (A.L.P.R). Nhiều người đã phá hoại, đánh cắp và làm hư hỏng camera của Flock tại công viên, góc phố và trạm dừng giao thông.

Ứng dụng DeFlock — chuyên cung cấp bản đồ toàn quốc về vị trí camera Flock cùng các nguồn tài nguyên pháp lý — đã trở thành biểu tượng của phong trào chống A.L.P.R. Langley từng gọi dự án này là "khủng bố", nhưng sau đó phải rút lại phát biểu.

Những vụ lạm dụng thực tế đã làm dấy lên mối lo ngại nghiêm trọng:

• Cảnh sát bị cáo buộc dùng camera Flock để theo dõi bạn gái cũ, bám đuổi người yêu và giám sát người thân.
• Một phó cảnh sát trưởng ở Texas đã tìm kiếm dữ liệu từ hơn 80.000 camera để buộc tội một phụ nữ bị cáo buộc phá thai bằng thuốc.
• ICE (Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan) đã sử dụng dữ liệu Flock thông qua cảnh sát địa phương để truy lùng và giam giữ người nhập cư.

Phản ứng từ giới chính trị

Ngay cả những chính khách bảo thủ tại các bang "đỏ" — vốn ủng hộ mạnh mẽ luật pháp và trật tự — cũng bắt đầu quay lưng với Flock:

• Texas: Thống đốc Greg Abbott ra lệnh đóng băng chi tiêu cho camera Flock.
• Florida: Thống đốc Ron DeSantis thu hồi giấy phép lắp đặt A.L.P.R trên đường cao tốc tiểu bang và yêu cầu gỡ bỏ.
• Các quan chức Cộng hòa tại Indiana, Kansas và Tennessee cũng ủng hộ các hạn chế đối với công nghệ này.

Mâu thuẫn trong tuyên bố của người sáng lập

Langley liên tục thể hiện vai trò "nhà phát minh bàng quan" khi bị hỏi về những hệ lụy của sản phẩm. Anh ta nói với Politico rằng nhiệm vụ của mình là "xây dựng công cụ và trao quyền kiểm soát cho những người chúng ta bầu ra một cách dân chủ". Nhưng khi đối mặt với những lo ngại chính đáng, anh ta lại giơ hai tay lên trời và phủ nhận trách nhiệm.

Nhà báo Richard Beck, trong cuốn sách "Homeland: The War on Terror in American Life" (2024), đã chỉ ra động cơ thực sự đằng sau các công ty như Flock:

"Động cơ đằng sau việc Silicon Valley theo đuổi giám sát hàng loạt và thu thập dữ liệu khối lượng lớn không cần điều tra. Họ làm điều đó vì tiền."

Bài học cho người dùng Việt Nam

Mặc dù câu chuyện về Flock diễn ra tại Mỹ, nhưng nó đặt ra những câu hỏi quan trọng về xu hướng giám sát đang lan rộng trên toàn cầu. Tại Việt Nam, hệ thống camera an ninh công cộng cũng đang được triển khai ngày càng rộng khắp tại các thành phố lớn — từ camera giao thông đến camera nhận diện khuôn mặt phục vụ an ninh đô thị.

Người dùng cần tỉnh táo trước lời hứa "an toàn tuyệt đối" để đánh đổi quyền riêng tư cá nhân. Kinh nghiệm từ Flock cho thấy: một khi hạ tầng giám sát được xây dựng và dữ liệu được thu thập, việc kiểm soát chúng sẽ trở nên vô cùng khó khăn, và những kẻ nắm giữ dữ liệu có thể dễ dàng lạm dụng vì bất kỳ mục đích nào — từ chính trị đến thương mại.

Sự đánh đổi giữa an ninh và tự do là một trong những vấn đề nan giải nhất của thời đại công nghệ. Khi các công cụ giám sát ngày càng tinh vi và rẻ hơn, câu hỏi không còn là liệu chúng ta có bị theo dõi hay không, mà là ai đang theo dõi, vì mục đích gì, và chúng ta có quyền kiểm soát gì đối với dữ liệu của chính mình.

Flock đang trên con đường biến thế giới thành một nơi "không có lối thoát" khỏi sự giám sát. Và điều đáng lo ngại nhất, như nhà nghiên cứu Shoshana Zuboff từng cảnh báo, là chúng ta dần tê liệt trước thực tại bị theo dõi, phân tích và xâm phạm đến mức không còn nhận ra mình đang bị tước đoạt điều gì.