GPS và nghệ thuật bị lạc đang mai một trong kỷ nguyên số

Trong thời đại mà mọi người đều có ứng dụng bản đồ và GPS được tích hợp sẵn trong điện thoại, việc đến một địa điểm mới dường như chỉ là một cuộc gọi vuốt màn hình. Tuy nhiên, sự tiện lợi này có một cái giá khó nhận thấy: chúng ta đang dần đánh mất khả năng định hướng tự nhiên — và cả trải nghiệm quý giá của việc... lạc đường.

GPS: Vật bất ly thân của người hiện đại

Khoảng hai năm trước, Shachar Maidenbaum, một nhà thần kinh học nghiên cứu về điều hướng không gian tại Đại học Ben-Gurion (Israel), đang lái xe về phía bắc cùng các con để thăm bạn. Anh làm theo chỉ dẫn trên ứng dụng Waze thì bất ngờ nghe giọng nói tự động bảo anh quay đầu và lái xe khoảng 320 km về phía nam. Lúc đó anh mới nhận ra điện thoại của mình bị nhiễu tín hiệu GPS — khiến nó tưởng rằng anh đang ở Beirut. Israel thường xuyên gây nhiễu GPS như một chiến lược quân sự, và trong những năm gần đây còn sử dụng kỹ thuật "spoofing" — gửi dữ liệu vị trí giả mạo đến các thiết bị.

Sự cố này khiến Maidenbaum giật mình nhận ra một thực tế: "Lần đầu tiên trong lịch sử, chúng ta có một xã hội phụ thuộc quá mức vào GPS. Điều gì sẽ xảy ra khi hệ thống này ngừng hoạt động?"

Từ công cụ quân sự đến "bàn tay vô hình" trong cuộc sống

Hệ thống định vị toàn cầu (GPS) do Bộ Quốc phòng Mỹ phát triển từ những năm 1970. Đến năm 2000, tín hiệu GPS mới được phát hành công khai cho tất cả mọi người. Chỉ trong khoảng một thập kỷ, hàng tỷ thiết bị thu GPS đã được sử dụng trên toàn thế giới — hầu hết không liên quan gì đến mục đích quân sự.

Katherine Dunn, tác giả cuốn sách mới "Little Blue Dot: How GPS Shaped the Modern World", nhận xét: "Chúng ta như đang dùng bazooka để gọi đồ ăn về nhà."

Nghệ thuật bị lạc: Di sản đang mai một

Trong nhiều thế kỷ, việc lạc đường từng là một nỗi ám ảnh lớn — điều có thể thay đổi cuộc đời. Nhà tâm lý học G. Stanley Hall trong một nghiên cứu thế kỷ 19 từng dành hẳn một mục để nói về "mất phương hướng". Ông ghi nhận một đứa trẻ 12 tuổi có "nỗi sợ thường trực về việc mất phương hướng trong thành phố hoặc nông thôn".

Ngày nay, khái niệm ấy dường như xa lạ. Tác giả bài viết thừa nhận mình thường mở Google Maps và chờ "chấm xanh" của mình yên vị thay vì tự dựa vào cảnh quan xung quanh. Cảm giác an tâm khi thấy chấm xanh khớp với vị trí thực tế trở thành một thứ gì đó... kỳ lạ nhưng quen thuộc.

"Đó là điều hợp lý khi con người chào đón một công cụ khiến việc di chuyển dễ dàng hơn, nhưng GPS đã khiến chúng ta giao phó những kỹ năng sinh tồn: xác định vị trí trong không gian, phân tích môi trường xung quanh và giữ bình tĩnh khi không biết mình đang ở đâu. Liệu chúng ta có mất đi điều gì đó khi không còn bị lạc?"

Ký ức của những người lái xe "đời đầu"

Todd Spencer, 76 tuổi, bắt đầu lái xe tải từ giữa những năm 1970, nhớ lại một thời kỳ mà ông phải dựa vào tập bản đồ Rand McNally — "chính là cuốn Kinh Thánh của chúng tôi". Ông còn hỏi thăm các tài xế khác qua radio CB để có được chỉ dẫn chính xác.

Piper Purcell, 59 tuổi, từng giao pizza cho Domino's hồi đôi mươi. Cô phải thuộc lòng khu vực giao hàng trong phạm vi một dặm vuông. Những địa chỉ thường được mô tả là "gần siêu thị mới" hoặc "cạnh khu trung tâm cũ".

Cả hai giờ đây đều dùng GPS hàng ngày. Rick Mossman, cựu kiểm lâm viên Vườn Quốc gia, từng tự hào nói: "Tôi luôn tìm được đường về sau khi đến một nơi nào đó." Giờ đây, ông không còn nhớ đường như trước khi phụ thuộc vào chỉ dẫn kỹ thuật số.

Khoa học thần kinh lên tiếng

Mary Hegarty, nhà tâm lý học đứng đầu Phòng thí nghiệm Tư duy Không gian tại Đại học California, Santa Barbara, giải thích có hai chiến lược điều hướng chính trong não bộ:

• Lập bản đồ nhận thức (cognitive mapping): dựa trên một cách nhìn không gian đầy đủ, gắn với các mốc như cây cối, tòa nhà. Chiến lược này sử dụng "tế bào nơi chốn" — các tế bào thần kinh đặc biệt trong hồi hải mã (hippocampus), mỗi tế bào đại diện cho một vị trí vật lý cụ thể.
• Phản ứng kích thích (stimulus response): coi việc di chuyển như một chuỗi phản ứng vận động — rẽ trái, đi 500 mét, rồi rẽ phải. Chiến lược này sử dụng một vùng não khác, vùng hỗ trợ học tập theo thói quen.

GPS thiên về chiến lược thứ hai, khiến người dùng ít kích hoạt khả năng lập bản đồ nhận thức. Một nghiên cứu năm 2020 của Đại học McGill cho thấy những người dùng GPS nhiều có trí nhớ không gian kém hơn và nhận thấy ít mốc xung quanh hơn.

Người trẻ gặp khó khi GPS bị gián đoạn

Cuộc khảo sát của Maidenbaum với gần 600 người sống trong khu vực bị nhiễu GPS ở Israel cho thấy khoảng 80% vẫn đến được đích khi GPS bị gián đoạn. Nhưng 20-25% còn lại — đặc biệt là người trẻ — gặp rất nhiều khó khăn, thậm chí phải bỏ cuộc và quay về nhà.

William Rankin, nhà sử học tại Đại học Yale, cho rằng bản đồ số đã thay đổi căn bản cách chúng ta nhìn thế giới. Không giống như bản đồ giấy có giới hạn, bản đồ số là vô hạn — bạn có thể phóng to ra đến toàn bộ hành tinh. Nhưng điểm đáng chú ý là nó luôn đặt chấm xanh của bạn ở trung tâm.

"Thế giới luôn xoay quanh bạn, và về mặt tâm lý điều đó khá thú vị. Bạn không có cảm giác về mối quan hệ của mình với một tổng thể lớn hơn."

Một bài kiểm tra thực tế: Không GPS trong công viên

Tác giả bài viết quyết định thử thách bản thân cùng chồng: lái xe từ Bắc Brooklyn đến Công viên Alley Pond ở Queens mà không dùng GPS, sau đó tham gia một khóa học định hướng (orienteering) — một môn thể thao tìm các điểm đánh dấu bằng bản đồ và la bàn.

Trải nghiệm này trở nên đầy thử thách: họ bị kẹt xe mà bản đồ không thể dự đoán được, mất phương hướng ngay từ đầu khi không biết chính xác điểm xuất phát, và cuối cùng phải dùng đến... ứng dụng AllTrails chạy nền để tìm đường ra khỏi công viên.

Họ đi lạc đến tận mũi phía bắc của công viên thay vì phía tây như tưởng tượng — buộc phải leo bộ hơn 30 phút để quay lại xe.

Bài học cho người dùng công nghệ Việt Nam

Câu chuyện này gợi lên những liên tưởng gần gũi cho người dùng công nghệ Việt Nam. Ở các thành phố lớn như Hà Nội hay TP.HCM, chỉ cần mở Google Maps hoặc Grab là có thể tìm đến bất kỳ quán cà phê hay con hẻm nào. Nhưng điều gì xảy ra khi bạn vào vùng núi Tây Bắc hay Đông Nam Bộ nơi sóng điện thoại và GPS không ổn định?

Kỹ năng đọc bản đồ, quan sát địa hình, ghi nhớ các mốc đặc trưng (như "nhà anh Ba có cây xoài trước cổng") từng là kỹ năng sống quan trọng của người Việt, đặc biệt là các thế hệ trước. Khi GPS trở nên phổ biến, những kỹ năng này đang dần bị lãng quên — đặc biệt ở thế hệ trẻ sinh ra trong thời đại smartphone.

Theo các nhà nghiên cứu, việc tập luyện khả năng định hướng không gian — như đi bộ đường dài, khám phá khu phố mới không dùng bản đồ, hoặc đơn giản là tắt GPS khi đi đến những nơi quen thuộc — có thể giúp duy trì sự nhanh nhạy của trí não và tăng cường khả năng quan sát.

Kết luận

GPS là một công nghệ tuyệt vời. Nó giúp chúng ta đi đến bất cứ đâu một cách nhanh chóng và an toàn. Nhưng như các nhà khoa học cảnh báo, việc phụ thuộc hoàn toàn vào nó có thể làm mai một những kỹ năng nhận thức quan trọng — và cả những trải nghiệm thú vị khi được... lạc đường một chút.

Thỉnh thoảng hãy thử tắt GPS, cất điện thoại vào túi và đi dạo quanh khu phố của bạn. Bạn có thể vô tình khám phá ra một quán ăn mới, một con đường tắt thú vị — hoặc đơn giản là tận hưởng cảm giác hơi... lạc một chút, nhưng lại tìm thấy chính mình.