Họ diễn tập mô phỏng việc làm mờ Mặt Trời: Kết quả còn tồi tệ hơn bạn tưởng

Khi nói đến việc định đoạt vận mệnh của cả hành tinh, Colleen Golja luôn tin rằng khoa học và lý trí sẽ có một chỗ ngồi tại bàn đàm phán. Nhưng rồi vào một buổi sáng tháng Chín năm ngoái tại London, nhà nghiên cứu khí hậu này đã tham gia buổi đầu tiên trong loạt trò chơi diễn tập chiến lược. Mục tiêu: ngăn chặn một cuộc chạy đua toàn cầu không kiểm soát nhằm phát triển công nghệ làm mát Trái Đất — thứ đi kèm những rủi ro khổng lồ và chưa thể lường trước, có khả năng tái định hình sự sống trên hành tinh.

"Tôi đã nghĩ đó sẽ là một việc dễ dàng. Kiểu như tất cả chúng ta đều có thể đồng ý nghiên cứu một cách có đạo đức và đảm bảo nó vì lợi ích của toàn nhân loại," cô chia sẻ với WIRED. "Và trời ơi, tôi đã sai hoàn toàn."

Trò chơi diễn tập về địa kỹ thuật năng lượng Mặt Trời

Cuộc mô phỏng mang tên "Khám phá các điểm tới hạn địa chính trị và chiến lược làm mát khí hậu" quy tụ vài chục chuyên gia quan hệ quốc tế, nhà khoa học, quân nhân và cựu quan chức chính phủ từ khắp nơi trên thế giới. Họ gặp nhau trong một phòng họp tại Đại học Queen Mary London.

Sau màn giới thiệu bên tách cà phê và những hộp sữa chua nhỏ, họ ngồi vào các bàn kê thành hình vuông, mỗi bàn mang tên quốc gia hoặc tổ chức mà người chơi đảm nhận: các chính phủ, tổ chức phi chính phủ về khí hậu, nhóm bản địa và cả các công ty công nghệ. Golja được giao vai trò cố vấn kỹ thuật, giúp những người tham gia đưa ra quyết định dựa trên cơ sở khoa học.

Địa kỹ thuật năng lượng Mặt Trời là gì?

Địa kỹ thuật năng lượng Mặt Trời (solar geoengineering) là tập hợp các công nghệ can thiệp quy mô lớn nhằm giảm lượng ánh sáng Mặt Trời chiếu tới Trái Đất — chẳng hạn như phun hạt aerosol vào tầng bình lưu để phản xạ bớt bức xạ. Ý tưởng nghe có vẻ hấp dẫn như một "công tắc khẩn cấp" cho khí hậu, nhưng đi kèm hàng loạt hệ quả chưa thể dự đoán:

• Thay đổi mô hình mưa và gió trên toàn cầu, đe dọa an ninh lương thực
• Ảnh hưởng không đồng đều giữa các quốc gia, tạo ra người được lợi và kẻ bị hại
• Rủi ro chấm dứt đột ngột (termination shock) — nếu dừng đột ngột, nhiệt độ có thể tăng vọt
• Không có cơ chế quản trị toàn cầu nào đủ mạnh để kiểm soát việc triển khai

Khi địa chính trị lấn át khoa học

Điểm mấu chốt mà cuộc diễn tập phơi bày không nằm ở khía cạnh kỹ thuật, mà ở động lực địa chính trị. Trong mô phỏng, các phe phái nhanh chóng chia rẽ theo lợi ích quốc gia thay vì cùng nhau xây dựng một khung đạo đức chung. Những câu hỏi trở nên gay gắt:

• Ai được quyền quyết định nhiệt độ của cả hành tinh?
• Điều gì xảy ra nếu một quốc gia hoặc một tập đoàn công nghệ đơn phương triển khai?
• Làm sao để bảo vệ các nhóm bản địa và quốc gia dễ bị tổn thương khỏi quyết định của kẻ khác?

Sự tham gia của các công ty công nghệ càng làm bức tranh phức tạp. Các doanh nghiệp này nắm giữ năng lực triển khai thực tế, có thể vượt qua cả chính phủ về tốc độ hành động — điều từng khiến các chính phủ lo ngại trong nhiều lĩnh vực công nghệ khác, từ AI đến hạ tầng đám mây.

Vì sao câu chuyện này đáng quan tâm?

Với độc giả Việt Nam, đây không chỉ là câu chuyện xa vời. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu, đặc biệt ở đồng bằng sông Cửu Long với nước biển dâng và xâm nhập mặn. Bất kỳ công nghệ nào có thể thay đổi mô hình mưa gió đều tác động trực tiếp đến nông nghiệp và an ninh lương thực của chúng ta.

Hơn thế, bài học từ cuộc diễn tập còn nằm ở khía cạnh quản trị công nghệ. Khi một công nghệ có sức mạnh thay đổi cả hành tinh được phát triển mà không có cơ chế giám sát đủ mạnh, lợi ích của các nước nhỏ và đang phát triển thường bị gạt ra ngoài bàn đàm phán.

Kết luận

Cuộc mô phỏng tại London không nhằm đưa ra câu trả lời, mà để chứng minh một điều: ngay cả những người hiểu biết nhất cũng không thể giữ khoa học tách rời khỏi chính trị. Khi lợi ích quốc gia và tham vọng công nghệ va chạm, lý trí thường là bên thua cuộc đầu tiên — và cái giá phải trả có thể là chính bầu khí quyển của chúng ta.