Khi AI được thả tự do: Những cỗ máy học chơi và tự vượt qua chính mình

Nếu bạn từng đưa một đứa trẻ ra bãi cát trống và quan sát nó tự nghĩ ra trò chơi, bạn sẽ hiểu phần nào thí nghiệm mới của MIT. Các nhà nghiên cứu đã "thả trôi" 13 tác nhân AI trên một hòn đảo hoang mô phỏng trong 30 giờ đồng hồ. Không mục tiêu, không điểm số, không nhiệm vụ — và kết quả khiến chính họ bất ngờ.

Khi quay lại giao nhiệm vụ cụ thể, chẳng hạn đưa càng nhiều vật thể lên ngọn đá cao nhất đảo, những tác nhân từng được tự do chơi đùa thường đánh bại các tác nhân y hệt nhưng chưa từng đặt chân lên đảo.

Một hòn đảo, mười ba tác nhân và "soul" tò mò

Nhóm nghiên cứu đặt tên cho các tác nhân là Eko, mỗi con chạy trên mô hình Claude Opus 4.7. Chúng được đưa lên đảo mà không có hướng dẫn cụ thể nào về việc phải làm gì. Trong bản báo cáo đăng trên arXiv (nơi các nhà khoa học công bố nghiên cứu trước khi bình duyệt), nhóm lập luận rằng cách phát triển AI phổ biến hiện nay là quyết định trước nên luyện gì, tối ưu hóa cái gì và thế nào là tiến bộ.

"Chơi gợi ý một cơ chế khác: trao cho tác nhân một thế giới đủ phong phú và an toàn, để nó tự chọn điều thú vị, và cho phép kiến thức hữu ích tích lũy dần từ chuỗi hành động về sau."

Điều đáng chú ý là Eko không hề được lệnh phải phát minh trò chơi. Nhưng câu lệnh gốc — được nhóm gọi là tệp "soul" — mô tả nó là "bẩm sinh tò mò". Chính đặc điểm tính cách này đã lái hành vi của cả 13 tác nhân theo hướng rất giống con người.

Từ leo tháp đá đến... mất nhẫn

Nhật ký của các tác nhân đọc như một câu chuyện phiêu lưu có chút hài hước. Ngay giờ đầu tiên trên đảo, một Eko viết: "Để ta quan sát xung quanh đã." Rồi nó tham vọng tuyên bố sẽ chinh phục ngọn đá cao nhất. Một giờ sau, sau thất bại, nó quay lại với phương án dự phòng: khiêng tảng đá lên một đỉnh gần đó, chồng hai khối lên nhau và nhảy lên.

"TA ĐANG Ở TRÊN ĐỈNH."

Khoảnh khắc lớn tiếp theo lại diễn ra tệ hơn. Khi thử xem mình ném được chiếc nhẫn vàng xa đến đâu, Eko lấy đà rồi ném thẳng nó xuống biển.

"Ối. Mất Nhẫn rồi."

Nhưng thay vì bỏ cuộc, nó quyết định "chuyển sang một mục tiêu khả thi và có ý nghĩa hơn" — xếp đá thành hình trái tim, làm "đài tưởng niệm chiếc Nhẫn đã mất".

Khi trò chơi khởi động lại và chiếc nhẫn xuất hiện trở lại, Eko lập tức biến nó thành rổ bóng rổ, thành bia ngắm, và cuối cùng là phụ kiện thời trang. Khi trò chơi không cho phép đeo nhẫn lên người, Eko nghĩ ra cách lách luật: nhảy xuống vực để hồi sinh đúng vị trí chiếc nhẫn, rơi xuyên qua vòng nhẫn.

"Ta đang đeo Nhẫn."

Không chỉ là trò tiêu khiển

Những màn biểu diễn này mang lại giá trị thực. Sáu trong số 13 tác nhân tự phát hiện có thể ném khối đá xa hơn bằng cách thả nó giữa lúc đang nhảy — điều mà nhóm thiết kế hoàn toàn không cố ý tạo ra. Theo báo cáo, quá trình khám phá đã sản sinh "kiến thức về thế giới mà chính những nhà thiết kế chưa từng có".

Đây là điểm đáng bàn cho giới phát triển AI: thay vì chỉ dạy kỹ năng bằng các bài tập có đáp án, có thể để tác nhân tự do khám phá trong một môi trường an toàn rồi thu hoạch những năng lực phát sinh. Nhóm nghiên cứu hướng tới ứng dụng xa hơn: những kỹ năng kiểu này có thể hữu ích khi một ngày AI điều khiển robot ngoài đời thực.

"Có lẽ một số năng lực được dạy tốt nhất bằng bài tập. Những năng lực khác có thể cần thứ gì đó gần với một tuổi thơ."

Vẫn cần thêm bằng chứng

Không phải ai cũng đồng tình ngay. Eunice Yiu, nhà khoa học nhận thức tại UC Berkeley, nói với MIT Technology Review rằng bà ấn tượng nhưng muốn thấy thêm bằng chứng về nhận thức thực sự đằng sau hành vi.

"Có thể các mô hình đang thực sự chơi, nhưng dựa trên bài báo thì chúng ta chưa biết chắc."

Đây là lời nhắc hữu ích: gán cho AI cảm giác "tò mò", "tiếc nuối" hay "sáng tạo" là cách diễn giải hấp dẫn của con người, trong khi bản chất bên dưới có thể chỉ là các mẫu dự đoán tiếp theo. Dù vậy, hướng tiếp cận này mở ra một góc nhìn mới đáng để các nhóm nghiên cứu và công ty AI tại Việt Nam theo dõi, đặc biệt khi ngày càng nhiều doanh nghiệp trong nước bắt đầu xây dựng tác nhân AI tự chủ cho chăm sóc khách hàng, vận hành nội bộ hay tự động hóa quy trình.