Khi AI khiến một lập trình viên cảm thấy mất mát

Có những bài viết công nghệ không nói về sản phẩm mới hay bảng lương khủng, mà nói về cảm xúc của người làm nghề. Một bài chia sẻ gần đây trên cộng đồng Hacker News đã gây chú ý khi tác giả thú nhận rằng AI khiến anh cảm thấy buồn.

Không phải vì anh không hiểu công nghệ, mà ngược lại — anh hiểu rất rõ mình đang đứng ở đâu trong làn sóng này. Chính vì thế, nỗi buồn ấy càng khó nói thành lời.

Một người có thể hưởng lợi, nhưng không muốn hưởng lợi

Tác giả mở đầu bằng một câu hỏi thẳng thắn: liệu anh có được phép nói rằng AI khiến mình buồn hay không? Anh viết bài lúc 2 giờ sáng, thời điểm mà theo anh, là lúc duy nhất trong ngày anh cho phép mình cảm nhận nỗi buồn một cách trọn vẹn.

Điều đáng chú ý là anh không phải người đứng ngoài cuộc. Anh thừa nhận mình đang ở vị thế có thể hưởng lợi từ AI. Chỉ cần thêm vài dự án kiểu "vibecode" vào hồ sơ, cánh cửa của các startup, doanh nghiệp lớn và những gã khổng lồ công nghệ sẽ rộng mở với anh. Mới đây, anh ngồi gần một nhóm trợ giảng cùng lớp đang bàn nhau vào làm ở OpenAI sau khi tốt nghiệp, với mức lương mơ ước nửa triệu USD mỗi năm.

Nhưng anh không muốn đi theo con đường đó.

Tôi không muốn sống bằng việc gõ lệnh cho Codex, hay cho Claude. Có lẽ vì tôi thậm chí còn không thực sự biết công việc đó trông như thế nào.

Điều anh biết rõ là cảm giác của nó: mất đi tay nghề, mất đi quyền kiểm soát, mất đi sự sáng tạo.

Nỗi ám ảnh về cỗ máy thay thế con người

Tác giả liên tưởng đến cảnh nổi tiếng trong phim Modern Times của Charlie Chaplin, khi nhân vật bị cuốn vào guồng máy và trở thành một phần của dây chuyền sản xuất. Với anh, đó chính là hình ảnh của ngành công nghệ hiện tại: những người xung quanh đang tự nguyện lao mình vào cỗ máy, sẵn sàng trở nên lỗi thời để đổi lấy mức lương cao.

Anh đặt ra một câu hỏi nhức nhối: nếu thực sự tin rằng trí tuệ siêu việt nhân tạo đang đến gần, tại sao lại muốn làm việc cho chính công ty có khả năng thay thế nhân viên của mình tốt nhất?

Anh cũng tiếc nuối vì đã bỏ lỡ thời kỳ hoàng kim của các startup. Anh tự nhận mình giỏi web, giỏi Rust, thậm chí làm được cả các dự án liên quan đến hệ điều hành. Anh từng xem hết các bài giảng của Y Combinator trong một kỳ thực tập. Nhưng theo anh, startup giờ đây đã biến thành "AI startup" — nơi bạn xây một công ty mà người khác chỉ cần viết một câu lệnh trong 30 giây là có thể thay thế.

Khi "rác AI" trở thành mặc định trên Internet

Một phần lớn nỗi buồn của tác giả đến từ chất lượng thực tế của Internet. Anh cho rằng các tài khoản bot có tích xanh ngày càng tràn lan, chỉ để lại những bình luận do mô hình ngôn ngữ lớn tạo ra, và gần như ai cũng mặc kệ.

Anh gọi đó là điều "điên rồ và đậm chất Kafka": không ai thích nó, nó gây khó chịu, vậy mà chẳng ai làm gì. Anh đặt câu hỏi đầy mỉa mai — tại sao không ai ở những công ty công nghệ lớn viết nổi một bộ phân loại để chặn những tài khoản này, trong khi chỉ cần một cú nhấp chuột là đã có thể nhận được lời giải thích từ chatbot.

Điểm nhấn đáng suy ngẫm: dù hàng tỷ USD được đổ vào AI, tác giả không thấy phần mềm nào mình dùng trở nên tốt hơn. Mọi thứ gần như giữ nguyên, chỉ được gắn thêm một nút "hỏi chatbot".

Mong mỏi một ngành công nghệ "hợp lý"

Điều tác giả thực sự muốn không phải là sự bi quan, mà là một ngành công nghệ hợp lý.

Anh quan sát bạn học cùng lớp: uống rượu liên tục, bỏ giảng, làm bài tập bằng AI, càu nhàu về môn học, luyện thuật toán để xin thực tập, rồi cuối cùng cũng có tấm bằng. Với anh, họ như đang bước đi trong một giấc mơ không trọng lượng — nơi mọi khó khăn đều được giao phó cho máy móc. Và anh tự hỏi: tại sao họ được nhẹ nhõm, còn anh lại thấy sợ hãi?

Tôi muốn một ngành công nghệ biết mình đang làm gì. Ngay lúc này, chúng ta đang có ngành công nghệ trong mơ của phần lớn bạn học đại học của tôi.

Và một tia hy vọng kỳ lạ

Điều thú vị là tác giả không hoàn toàn bi quan. Anh tin rằng ngành công nghệ vận động nhanh đến mức khó tin, nên chỉ trong vài năm tới, các thiết chế của chúng ta có thể trưởng thành và tốt lên.

Anh cho rằng AI rồi sẽ có một vai trò cố định trong xã hội trước khi cuộc đời anh kết thúc. Vai trò đó lớn hay nhỏ thì chưa rõ, nhưng anh cảm thấy nhẹ nhõm khi nghĩ đến việc mọi thứ sẽ có hồi kết.

Anh thậm chí mong chờ bong bóng AI vỡ, dù thừa nhận cảm giác đó thật kỳ lạ — giống như cách những người cổ xúy AI mong nghệ sĩ phải đi làm ở McDonald's. Với anh, cú điều chỉnh ấy sẽ là một kiểu đau đớn thỏa mãn, giống cảm giác bỏng rát khi tập luyện.

Góc nhìn cho người làm công nghệ Việt Nam

Câu chuyện này không chỉ dành cho một cá nhân ở Mỹ. Với nhiều lập trình viên Việt Nam — đặc biệt là các bạn trẻ đang cân nhắc giữa việc chạy theo các công cụ AI hay xây dựng kỹ năng nền tảng — nỗi trăn trở trên rất gần gũi.

Trong bối cảnh các doanh nghiệp Việt Nam ngày càng đẩy mạnh ứng dụng AI vào quy trình phát triển phần mềm, câu hỏi đặt ra là: làm sao để tận dụng AI như một công cụ mà không đánh mất tay nghề, tư duy phản biện và khả năng sáng tạo của chính mình?

Có lẽ điều mà tác giả bài viết thực sự khao khát không phải là sự biến mất của AI, mà là một ngành công nghệ mà ở đó giá trị của con người vẫn còn chỗ đứng.