Khi giới nghiên cứu AI tin rằng ngày tận thế đã cận kề

Trong một bài viết mới đây trên blog cá nhân, kỹ sư phần mềm Jim Nielsen đã đưa ra một so sánh thú vị giữa giới nghiên cứu trí tuệ nhân tạo đương đại và các nhà hoạch định chiến tranh hạt nhân Mỹ trong những năm tháng căng thẳng nhất của Chiến tranh Lạnh.

Điểm khởi đầu là cuốn hồi ký "The Doomsday Machine: Confessions of a Nuclear War Planner" của Daniel Ellsberg — nhân vật nổi tiếng với bộ tài liệu Lầu Năm Góc. Trong chương đầu, Ellsberg kể lại quãng thời gian ông làm việc tại tập đoàn RAND, khi nước Mỹ lo sợ bị Liên Xô vượt mặt về năng lực hạt nhân.

Cảm giác "sứ mệnh" và gánh nặng tri thức

Điều khiến Nielsen chú ý là cách Ellsberg mô tả bầu không khí tại RAND — nơi ông gắn bó suốt mười năm:

"Tôi yêu RAND... Tôi chia sẻ với các đồng nghiệp cảm giác huynh đệ, cùng sống và làm việc vì một lý tưởng siêu việt."

Ellsberg gọi đó là những "người trong cuộc": những kẻ mang trên vai trách nhiệm về những hiểu biết mà người khác không có. Ông mô tả cảm giác ấy là một "gánh nặng tiếp thêm sinh lực" — bởi họ tin rằng mình hiểu rõ hơn cả các tướng lĩnh Lầu Năm Góc, Quốc hội, công chúng, thậm chí cả tổng thống về những hiểm họa phía trước.

Và mục đích của gánh nặng đó là gì? Theo lời Ellsberg, các đồng nghiệp của ông tin rằng họ đang "làm việc để cứu thế giới theo nghĩa đen".

Nielsen nhận thấy những mô tả này nghe "giống đến kỳ lạ" với những phát ngôn đang xuất hiện từ các phòng thí nghiệm AI như Anthropic — nơi các nhà nghiên cứu cũng thường xuyên nói về sứ mệnh an toàn, về rủi ro diệt vong và về trách nhiệm độc nhất của mình trong việc định hình tương lai nhân loại.

Không lập kế hoạch hưu trí vì tin ngày tận thế đã cận kề

Chi tiết gây ấn tượng mạnh nhất với Nielsen là khi Ellsberg kể rằng ông và Alain Enthoven — hai thành viên trẻ nhất của bộ phận — không hề tham gia chương trình hưu trí cực kỳ hào phóng mà RAND cung cấp.

"Cả hai chúng tôi đều không tin, ở độ tuổi cuối hai mươi, rằng mình có cơ hội nhận được khoản tiền đó."

Lý do rất đơn giản: họ tin rằng một cuộc chiến tranh hạt nhân toàn cầu là không thể tránh khỏi trong tương lai gần.

Nielsen liên hệ điều này với một hiện tượng gần đây trong giới nghiên cứu AI: câu chuyện các nhà khoa học chuyển sang hút thuốc như một cách thể hiện niềm tin rằng AI sẽ chữa khỏi ung thư trước khi khói thuốc kịp giết chết họ. Đó cũng là một dạng "tín hiệu đức tin" — một cách công khai tuyên bố rằng tương lai sẽ đến nhanh hơn bất kỳ ai tưởng tượng.

Góc nhìn cho độc giả Việt Nam

Với cộng đồng công nghệ Việt Nam — những người đang chứng kiến làn sóng AI bùng nổ và ngày càng nhiều bạn trẻ theo đuổi ngành này — câu chuyện trên là một lời nhắc đáng giá về văn hóa "sứ mệnh" trong các tổ chức công nghệ lớn.

Sự cuồng tín vào một viễn cảnh tương lai có thể tạo ra động lực mạnh mẽ, nhưng cũng có thể khiến con người xem nhẹ những rủi ro thực tế và các quyết định dài hạn. Như Nielsen kết luận một cách hài hước nhưng thấm thía: ở thời điểm hiện tại, ông sẽ không ngạc nhiên nếu một phòng thí nghiệm AI nào đó tuyên bố cắt bỏ toàn bộ phúc lợi hưu trí cho nhân viên — như một sự hy sinh nhỏ để chứng minh niềm tin rằng thu nhập phổ quát cao đã ở ngay trước mắt. Và tất nhiên, khoản tiết kiệm chi phí cho công ty chỉ là phần thưởng thêm.