Lịch sử CPU x86: từ 4004 đến 486 và những quyết định định hình kiến trúc

Công nghệ19 tháng 11, 2026·15 phút đọc

Bài viết của Pikuma lần theo chặng đường của họ x86 từ chip 4004 năm 1971 cho tới 486 năm 1989. Câu chuyện giải thích vì sao x86 dùng little-endian, vì sao thanh ghi mang tên AX, BX, CX, DX và vì sao DOS phải chia bộ nhớ theo segment: tất cả đều là hệ quả của những lựa chọn thực dụng để giữ tương thích phần mềm cũ.

Lịch sử CPU x86: từ 4004 đến 486 và những quyết định định hình kiến trúc

Một lập trình viên mới học hợp ngữ (assembly) trên x86 thường thắc mắc vì sao kiến trúc này có nhiều chi tiết trông tùy tiện. Thanh ghi tích lũy bị vài lệnh bắt buộc dùng, cờ parity gần như không ai đụng tới, cách tính địa chỉ ghép hai số 16 bit theo một công thức lạ. Pikuma lý giải tất cả bằng lịch sử hình thành từng con chip.

Ảnh minh họa lịch sử CPU x86Ảnh minh họa lịch sử CPU x86

Không chi tiết nào là ngẫu nhiên. Mỗi cái đều xuất phát từ một quyết định đưa ra trong điều kiện gấp gáp, thường là để phần mềm cũ vẫn chạy được trên chip mới.

Khởi nguồn từ một chiếc máy tính bỏ túi

Năm 1969, hãng máy tính Nhật Bản Busicom đặt Intel thiết kế bộ chip cho một mẫu máy tính in mới. Nhóm của Intel đề xuất một bộ xử lý lập trình được nhỏ, chạy logic của máy tính từ ROM thay vì nhiều chip chuyên dụng.

Kết quả là 4004, phát hành ngày 15/11/1971, do Federico Faggin, Ted Hoff, Stanley Mazor và Masatoshi Shima thiết kế. Chip có 2.300 bóng bán dẫn, chạy khoảng 740 kHz, đánh địa chỉ được 4 KB ROM chương trình.

Điểm quyết định lại nằm ở hợp đồng. Busicom trả tiền thiết kế và giữ bản quyền. Khi Busicom gặp khó khăn tài chính năm 1971, Faggin thuyết phục CEO Intel là Bob Noyce giảm giá chip để đổi lấy việc Intel thoát khỏi điều khoản độc quyền. Intel hoàn lại 60.000 USD chi phí phát triển và giành quyền bán chip cho bất kỳ ai ngoài thị trường máy tính bỏ túi.

8008: thiết kế bị khách hàng từ chối

Cuối năm 1969, Computer Terminal Corporation (CTC, sau đổi tên thành Datapoint) đặt Intel làm chip cho thiết bị đầu cuối lập trình được Datapoint 2200. Tập lệnh không do Intel thiết kế mà do hai kỹ sư Victor Poor và Harry Pyle của CTC viết.

Intel làm chậm. Texas Instruments cũng thử nhưng chip mẫu bị lỗi và bị loại. CTC vẫn bán Datapoint 2200 từ năm 1970 với bộ xử lý dựng từ các chip TTL rời. Cuối cùng CTC từ bỏ dự án, không trả 50.000 USD theo hợp đồng và để thiết kế lại cho Intel.

Intel đổi tên thành 8008, phát hành tháng 4/1972, với 3.500 bóng bán dẫn và 16 KB bộ nhớ đánh địa chỉ được. Hai thói quen của thiết bị đầu cuối vẫn còn trong PC ngày nay.

Datapoint 2200 xử lý số theo từng bit (thiết kế bit-serial). Khi cộng hai số theo cách này, phải bắt đầu từ bit thấp nhất vì số nhớ phát sinh từ đó. Vì vậy việc lưu byte thấp trước trong bộ nhớ là hợp lý.

8008 giữ cách lưu này, 8080 giữ tương thích với 8008, và 8086 giữ tương thích với 8080. Stephen Morse, kiến trúc sư của 8086, viết: "Cách lưu đảo ngược này, thứ ám ảnh mọi bộ xử lý tiến hóa từ 8008, là kết quả của việc tương thích với bộ xử lý bit-serial Datapoint."

Đó là lý do trên 486 hay cả Core i9 hiện đại, một lệnh ghi số 0x12345678 xuống bộ nhớ sẽ tạo ra các byte 78 56 34 12 theo đúng thứ tự đó.

Thói quen thứ hai là cờ parity (PF), cho biết kết quả phép toán vừa rồi có số bit 1 chẵn hay lẻ. Morse giải thích: cờ này cho phép kiểm tra lỗi truyền dữ liệu, chức năng rất cần cho một thiết bị đầu cuối CRT. Dữ liệu đến qua đường nối tiếp thường kèm bit chẵn lẻ, và Datapoint cần cách kiểm tra nhanh. Nửa thế kỷ sau, PF vẫn là bit 2 của thanh ghi FLAGS trên x86.

Chip Intel 4004Chip Intel 4004

8080 và cuộc cạnh tranh với Z80

8008 chậm và khó dùng, nên Intel làm phiên bản kế nhiệm tốt hơn nhiều. 8080 phát hành tháng 4/1974, Faggin là kiến trúc sư chính, Shima phụ trách thiết kế chi tiết. Chip có khoảng 4.500 bóng bán dẫn, chạy 2 MHz, đánh địa chỉ được 64 KB.

8080 không tương thích nhị phân với 8008 nhưng giữ nguyên bộ thanh ghi. Chip bổ sung không gian vào ra (I/O) riêng biệt, lý do nhiều năm sau thanh ghi VGA nằm ở "cổng 3C8h" chứ không phải một địa chỉ bộ nhớ.

8080 chạy chiếc Altair 8800 và trở thành CPU chuẩn cho CP/M, hệ điều hành phổ biến nhất cho máy tính doanh nghiệp nhỏ cuối thập niên 70. Lượng phần mềm 8080 tăng nhanh.

Rồi Intel gặp đối thủ nặng ký. Faggin và Shima rời Intel sang Zilog, làm ra Z80: chạy được mã máy 8080 nhưng nhanh hơn, rẻ hơn khi dựng máy và có nhiều lệnh hơn. Z80 bắt đầu chiếm thị trường của Intel.

Intel đáp trả bằng 8085 phát hành tháng 3/1976. Chữ "5" trong tên nhấn vào ưu điểm lớn nhất: chỉ cần nguồn +5 V, trong khi 8080 cần +5 V, -5 V và +12 V. Để vừa 40 chân, 8085 dồn kênh bus: tám chân vừa mang byte thấp của địa chỉ, vừa mang dữ liệu. 8086 sau này dùng lại thủ thuật này.

8086: sản phẩm tạm nhưng định hình cả ngành

Giữa thập niên 70, canh bạc lớn của Intel không phải 8086 mà là iAPX 432, một bộ xử lý tham vọng hướng tới lập trình hướng đối tượng và ngôn ngữ bậc cao. 432 bị trễ, còn Z80 đang lấy khách, nên Intel cần thứ gì đó bán trong lúc chờ.

Tháng 5/1976, Intel khởi động dự án 8086 như sản phẩm tạm thời. Morse là kiến trúc sư chính, Jim McKevitt và John Bayliss phụ trách phần cứng, Bill Pohlman quản lý dự án. 8086 phát hành ngày 8/6/1978.

Yêu cầu rõ ràng: chip mới phải đánh địa chỉ hơn 64 KB, tính toán 16 bit, và quan trọng nhất là giúp phần mềm 8080 chuyển sang dễ dàng. 8086 không chạy được mã máy 8080, nên Intel nhắm tới tương thích ở mức mã nguồn: dịch từng dòng hợp ngữ 8080 sang 8086. Intel còn phát hành công cụ dịch tự động CONV86 từ năm 1978.

Để việc dịch hoạt động, mỗi thanh ghi 8080 phải có chỗ tương ứng rõ ràng trong 8086. Đây là nguồn gốc tên các thanh ghi:

  • A (accumulator, tích lũy) thành AX
  • BC thành CX
  • DE thành DX
  • HL thành BX

8086 đánh số thanh ghi theo thứ tự AX, CX, DX, BX (0, 1, 2, 3) trong mã hóa lệnh, đúng theo thứ tự cặp thanh ghi BC, DE, HL của 8080. Còn chữ "X" theo chính Morse thì không mang ý nghĩa gì đặc biệt, chỉ là chữ ghép nửa cao "H" và nửa thấp "L" thành thanh ghi 16 bit.

Yêu cầu thứ hai là bộ nhớ. Intel muốn 1 MB không gian địa chỉ, cần 20 bit địa chỉ, trong khi thanh ghi chỉ rộng 16 bit. Morse giải bằng phân đoạn (segmentation). Chip có bốn thanh ghi đoạn CS, DS, SS, ES, mỗi lần truy cập bộ nhớ kết hợp một đoạn với độ lệch 16 bit:

địa chỉ = đoạn × 16 + độ lệch

Nhân với 16 chỉ là dịch trái 4 bit. Morse chọn 16 thay vì 256 vì dịch 8 bit sẽ buộc đoạn bắt đầu ở biên 256 byte, gây phân mảnh bộ nhớ quá mức. Phân đoạn tốn ít phần cứng, chỉ một bộ cộng nhỏ trong chip, và hợp với mục tiêu tương thích: chương trình 8080 vốn quen thế giới 64 KB, chỉ cần cấp cho nó một đoạn là chạy được, bất kể đoạn nằm ở đâu.

Nhưng nó tạo ra một quy tắc khiến lập trình viên DOS khổ sở suốt 15 năm: một địa chỉ chỉ truy cập được tối đa 64 KB quanh điểm bắt đầu của đoạn. Đó là lý do trình biên dịch C cho DOS có các loại con trỏ near, far, huge và các mô hình bộ nhớ tiny, small, compact, large. Cũng vì thế chế độ VGA 13h được yêu thích: 320 × 200 = 64.000 byte, vừa đúng một đoạn.

8086 không thành công ngay. 68000 của Motorola và Z8000 của Zilog được đánh giá tinh tế hơn. Intel phản công bằng chiến dịch bán hàng Operation Crush khởi động từ cuộc họp tháng 12/1979. Thay vì bán thông số kỹ thuật, Intel bán cả giải pháp: công cụ phát triển, chip hỗ trợ, tài liệu, dịch vụ. Mục tiêu là 2.000 thiết kế thắng, thực tế đạt gần 2.500, trong đó có một dự án nhỏ trong IBM ở Boca Raton.

8088 và chiếc IBM PC

Một năm sau 8086, Intel phát hành 8088 ngày 1/6/1979. Bên trong vẫn là bộ xử lý 16 bit nhưng bus dữ liệu ngoài chỉ 8 bit. Mỗi lần truy cập bộ nhớ 16 bit mất hai chu kỳ bus nên chậm hơn. Đổi lại, bus 8 bit cho phép dựng máy bằng các chip hỗ trợ rẻ và sẵn có của 8085. Intel còn chào IBM giá tốt hơn và giao được nhiều hàng hơn.

IBM PC ra mắt ngày 12/8/1981 với 8088 chạy 4,77 MHz. Con số lẻ này đến từ truyền hình: máy dùng thạch anh 14,31818 MHz, gấp bốn lần tần số sóng mang màu NTSC mà card video CGA cần, rồi chia ba.

IBM còn đưa ra một quyết định định hình cả ngành: bắt buộc CPU phải có nguồn cung thứ hai để không phụ thuộc một nhà sản xuất. Việc này dẫn tới thỏa thuận trao đổi công nghệ 10 năm giữa Intel và AMD, ký lần đầu tháng 10/1981 và thực thi chính thức tháng 2/1982. Thỏa thuận này sẽ quay lại trong câu chuyện 386.

Giới hạn 640 KB nổi tiếng không phải giới hạn của CPU, vì 8088 đánh địa chỉ được 1 MB. Chính IBM đặt bộ nhớ video ở địa chỉ A0000h, tức 640 KB, và ROM BIOS ở đỉnh bộ nhớ, để lại 640 KB bộ nhớ quy ước cho DOS và chương trình.

80286: chế độ bảo vệ và những lỗi thời đại

80286 phát hành ngày 1/2/1982 với 134.000 bóng bán dẫn. IBM dùng nó trong PC/AT năm 1984, chạy 6 MHz.

286 được thiết kế cho hệ điều hành đa nhiệm. Chế độ bảo vệ (protected mode) thay đổi ý nghĩa thanh ghi đoạn: nó không còn giữ số đoạn mà giữ bộ chọn (selector), chỉ số vào bảng mô tả. Mỗi mô tả cho biết đoạn bắt đầu ở đâu trong 16 MB, dài bao nhiêu, ai được dùng. Chip kiểm tra mọi truy cập bộ nhớ theo các quy tắc đó và chạy mã trong một trong bốn vòng đặc quyền.

Trên lý thuyết rất tốt. Thực tế có ba vấn đề: để vào chế độ bảo vệ chỉ cần bật một bit, nhưng không có cách chính thức quay về chế độ thực (real mode). DOS và BIOS chỉ chạy ở chế độ thực.

IBM xử lý bằng một mẹo trên bo mạch chủ: chương trình ghi mã tắt máy vào bộ nhớ CMOS, rồi yêu cầu bộ điều khiển bàn phím phát xung reset CPU. CPU khởi động lại, BIOS đọc mã tắt máy và nhảy về chương trình, lúc này đang ở chế độ thực. Cách này chạy được nhưng rất chậm.

Bill Gates từng gọi 286 là "tàn phế", chủ yếu vì nó không chạy song song được nhiều chương trình DOS dưới hệ điều hành chế độ bảo vệ. Phần lớn máy 286 dành cả đời chạy DOS ở chế độ thực, như một chiếc 8086 nhanh.

286 còn tạo ra một vấn đề kỳ lạ khác. Trên 8086, địa chỉ cao nhất tạo được là FFFF:FFFF tức 10FFEFh, cần 21 bit. Nhưng 8086 chỉ có 20 đường địa chỉ nên bit cao nhất bị mất, địa chỉ quay vòng về đầu bộ nhớ. Một số phần mềm dựa vào hiện tượng quay vòng này, chẳng hạn điểm vào CALL 5 kiểu CP/M của DOS hay các chương trình viết bằng IBM/Microsoft Pascal. 286 có 24 đường địa chỉ nên không quay vòng, các chương trình đó hỏng.

Cách khắc phục của IBM là đặt một cổng logic trên đường địa chỉ A20, điều khiển bằng một chân dự phòng của bộ điều khiển bàn phím 8042. Cổng đóng thì PC/AT quay vòng ở 1 MB như 8086. Cổng mở thì mã chế độ thực chạm tới được vùng High Memory Area, 65.520 byte ngay trên 1 MB, nơi DOS=HIGH nạp DOS. Mẹo này sống lâu hơn dự kiến rất nhiều.

286 cũng có lệnh không được ghi trong tài liệu là LOADALL, nạp trực tiếp các bộ nhớ đệm đoạn ẩn của CPU, được các công cụ như HIMEM.SYS dùng để với tới bộ nhớ mở rộng mà không phải reset.

80386: 32 bit và cuộc chiến pháp lý với AMD

80386 xuất hiện dưới dạng mẫu tháng 10/1985, sản xuất hàng loạt từ tháng 6/1986, với 275.000 bóng bán dẫn. Kiến trúc sư chính là John Crawford, Pat Gelsinger (sau này là CEO Intel) cũng tham gia dự án.

386 giải quyết từng vấn đề của 286: có cách quay về chế độ thực đàng hoàng, và các thanh ghi đoạn có bộ nhớ đệm ẩn giữ lại thông tin mô tả. Kết hợp hai điều này, giới lập trình demo tạo ra kỹ thuật unreal mode: vào chế độ bảo vệ, nạp một thanh ghi đoạn với giới hạn 4 GB, rồi quay về chế độ thực mà không nạp lại thanh ghi đó. CPU vẫn dùng giới hạn 4 GB đã lưu trong bộ nhớ đệm, nên chương trình chế độ thực vẫn chạy được DOS mà đọc ghi được toàn bộ bộ nhớ bằng độ lệch 32 bit.

Để nhét 32 bit vào tập lệnh vốn dành cho 16 bit, Intel không thêm mã lệnh mới. Chip thêm một bit trong đoạn mã đặt kích thước mặc định, cộng hai byte tiền tố (66h cho kích thước toán hạng, 67h cho kích thước địa chỉ) đảo kích thước cho một lệnh duy nhất. Vì thế chương trình DOS chạy chế độ thực trên 386 vẫn dùng được EAX: trình hợp ngữ chỉ cần chèn tiền tố 66h trước lệnh.

Câu chuyện lớn nhất của 386 không nằm ở kỹ thuật. Intel quyết định chỉ mình sản xuất 386. Từ năm 1984 Intel đã ngừng hợp tác với AMD, trì hoãn rồi từ chối chuyển giao chi tiết kỹ thuật của 386. AMD khởi kiện trọng tài năm 1987, Intel hủy thỏa thuận năm 1982, cuộc chiến kéo dài nhiều năm. AMD phát hành Am386 tháng 3/1991 và bán được một triệu chiếc tới tháng 10 cùng năm. Năm 1994, Tòa án Tối cao California xử AMD thắng.

Một điều khó tưởng tượng trước đó vài năm: IBM không còn là người đi đầu. Compaq Deskpro 386 bán ra tháng 9/1986, lần đầu một phần cốt lõi của chuẩn IBM PC do một hãng khác tiến lên trước IBM.

486: gần như không thêm lệnh, nhưng đổi cả cỗ máy

486 công bố tại Spring Comdex ngày 10/4/1989, là chip x86 đầu tiên vượt một triệu bóng bán dẫn (khoảng 1,2 triệu).

Điều thú vị: 486 gần như không thêm gì vào kiến trúc, chỉ vài lệnh như BSWAP, XADD, CMPXCHG và một số bit điều khiển. Thay đổi nằm ở cỗ máy bên dưới: đường ống lệnh (pipeline), bộ nhớ đệm trên chip, và bộ đồng xử lý toán học tích hợp sẵn. Intel sau đó tung nhiều biến thể: 486SX tháng 9/1991 với FPU bị vô hiệu, DX2 tháng 3/1992 chạy lõi nhanh gấp đôi bo mạch chủ, DX4 tháng 3/1994 chạy gấp ba.

Với lập trình viên hợp ngữ, đường ống lệnh đổi hẳn quy tắc tối ưu. Trên 8086 mọi lệnh đều qua vi dãy lệnh (microcode), các lệnh phức tạp "khôn khéo" thường là cách nhanh nhất. Trên 486, lệnh đơn giản thành nhanh, còn lệnh khôn khéo cũ trở nên chậm. Ví dụ kinh điển là lệnh LOOP: trên 8086 là cách viết vòng lặp nhanh, trên 486 lại chậm gần gấp đôi so với cách viết ngây thơ.

Vậy vì sao chip kế tiếp không gọi là 586? Vì năm 1991 Intel thua vụ kiện về thương hiệu "386": tòa phán một con số là chung chung và không thể đăng ký thương hiệu. AMD cũng có thể gọi chip của mình là "386" và "486".

Intel thuê một công ty đặt tên thương hiệu và chọn tên thay cho số. Pentium, lấy từ tiếng Hy Lạp nghĩa là "năm", ra mắt ngày 22/3/1993.

Góc nhìn

Câu chuyện x86 cho thấy một kiến trúc không được thiết kế một lần rồi hoàn thiện, mà tích tụ dần qua các quyết định thực dụng. Mỗi lớp được để lại bởi một sự kiện cụ thể: hợp đồng với Busicom, thiết kế bit-serial của Datapoint, mục tiêu dịch mã nguồn từ 8080, yêu cầu 1 MB của Morse, sai lầm quay vòng địa chỉ thời 286.

Với lập trình viên Việt Nam làm việc với hợp ngữ, hệ điều hành nhúng hoặc bảo trì hệ thống cũ, hiểu lịch sử này giúp đọc tài liệu kỹ thuật nhẹ nhàng hơn. Những chi tiết tưởng vô lý trong tập lệnh đều có lý do, và biết lý do thì gỡ lỗi nhanh hơn nhiều so với học thuộc.

Với đội phát triển phần mềm nói chung, bài học về tương thích ngược cũng rất thực tế. Khi phần mềm đã phụ thuộc vào một hành vi nào đó của hệ thống, kể cả hành vi do lỗi mà ra, nhà sản xuất nền tảng buộc phải giữ nó hoặc tìm cách mô phỏng. Chi phí đó có thể kéo dài hàng chục năm, như cổng A20 trên bộ điều khiển bàn phím đã tồn tại lâu hơn mọi dự đoán.

Chip Datapoint 2200, tổ tiên của dòng x86Chip Datapoint 2200, tổ tiên của dòng x86

Nguồn: pikuma.com (bài gốc ngày 18 tháng 11, 2026) · Quy trình biên tập

Chia sẻ:FacebookX