Liên Hợp Quốc thừa nhận Trái Đất sẽ vượt ngưỡng 1,5°C, vạch lộ trình hạ nhiệt trở lại

Trong một báo cáo mang tính bước ngoặt, Liên Hợp Quốc chính thức thừa nhận thế giới đã đánh mất cơ hội ngăn chặn việc vượt qua ngưỡng nhiệt độ an toàn 1,5°C đã được ký kết trong Thỏa thuận Paris 2015. Thay vì từ bỏ, chiến lược mới của tổ chức này tập trung vào việc "điều chỉnh quỹ đạo" – cho phép nhiệt độ tăng quá ngưỡng, đạt đỉnh rồi hạ xuống trở lại mức an toàn vào cuối thế kỷ.

Băng tan tại dãy núi Alps ở Thụy Sĩ - một trong những hệ quả rõ rệt của biến đổi khí hậu

Thế giới đã lỡ nhịp trong cuộc đua chống biến đổi khí hậu

Báo cáo lần đầu tiên thuộc loại này do Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) công bố cho thấy, do lượng khí thải từ việc đốt than, dầu và khí đốt, Trái Đất sẽ sớm vượt qua mốc nhiệt độ an toàn mà nhân loại đã đặt ra. Theo tính toán của các nhà khoa học, nhiệt độ toàn cầu hiện đã tăng 1,4°C so với mức tiền công nghiệp và con số này dựa trên trung bình 20 năm, không phải nhiệt độ của một năm đơn lẻ.

"Nhân loại đang lao nhanh qua ngưỡng giới hạn để tránh thảm họa khí hậu" – António Guterres, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc.

Tuyên bố này là một cú "hạ cánh" thực tế. Trong nhiều năm, các quan chức UN vẫn khẳng định mục tiêu 1,5°C vẫn còn khả thi, dù giới chuyên gia liên tục cảnh báo điều ngược lại. Báo cáo này chính thức xác nhận thế giới sẽ vượt ngưỡng 1,5°C "trong vài năm tới".

Kịch bản vượt ngưỡng (Overshoot): Một lộ trình khó khăn

Kịch bản lạc quan nhất trong báo cáo cho thấy nhiệt độ sẽ đạt đỉnh ở mức 1,8°C vào khoảng giữa thế kỷ nếu các quốc gia theo đuổi các mục tiêu khí hậu đầy tham vọng. Tuy nhiên, nếu vẫn giữ nguyên các chính sách hiện tại, nhiệt độ có thể tăng tới 2,6°C vào năm 2100.

Chiến lược mới của UN kêu gọi các nhà hoạch định chính sách "chuẩn bị và điều hướng một tương lai" mà Trái Đất có thể đi qua một quỹ đạo hình bướu – vượt ngưỡng, đạt đỉnh, sau đó hạ nhiệt dần xuống dưới mốc 1,5°C vào cuối thế kỷ. Các chuyên gia gọi giai đoạn này là "overshoot" (vượt ngưỡng).

"Hãy thật rõ ràng, mục tiêu 1,5°C vẫn là mục tiêu. Nhưng giờ chúng ta cần tiếp cận nó từ phía trên" – Inger Andersen, Giám đốc điều hành UNEP.

Hệ quả khó tránh khỏi và vai trò của công nghệ

Một điểm quan trọng khác là giới hạn 1,5°C không phải là "vách đá khí hậu thần kỳ" mà chỉ cần vượt qua là mọi chuyện kết thúc. Andrew Weaver, nhà khoa học khí hậu tại Đại học Victoria, nhấn mạnh: "Mỗi một phần mười độ mà chúng ta tránh được vẫn sẽ giảm bớt thiệt hại."

Báo cáo cảnh báo về thời kỳ "sống chung và kiềm chế" (coping and containment) kéo dài hàng thập kỷ, với nhiều hệ lụy: lũ lụt, hạn hán, mất an ninh lương thực, nước biển dâng, các loài như san hô tuyệt chủng và nhiều khu vực có thể trở nên không thể bảo hiểm hoặc không thể sinh sống. Báo cáo cũng nhắc đến các "điểm tới hạn" (tipping points) không thể đảo ngược như mất dải băng Tây Nam Cực và Greenland, hoặc sụp đổ của rừng nhiệt đới Amazon.

Để hạ nhiệt trong giai đoạn cuối, báo cáo nhấn mạnh đến việc loại bỏ CO2 khỏi không khí. Tuy nhiên, các giải pháp truyền thống như trồng cây chỉ có thể giảm tối đa một phần mười độ. Do đó, các nhà khoa học cho rằng cần phát triển các công nghệ thu hồi carbon mới (carbon dioxide removal) hiệu quả hơn, dù một số chuyên gia khác đánh giá các giải pháp này còn đắt đỏ và chưa đáng tin cậy.

"Chúng ta đã không thể ngăn chặn chuyến tàu chạy trốn của khí thải toàn cầu để tránh mức 1,5°C. Giờ các kịch bản vượt ngưỡng đòi hỏi chúng ta phải dừng tàu thật nhanh và cho chạy lùi. Liệu đó có phải là hy vọng tốt nhất? Chắc chắn là vậy. Liệu nó có khả thi? Chắc chắn là không" – Rob Jackson, nhà khoa học khí hậu tại Đại học Stanford.

Việt Nam cần chuẩn bị gì trong kịch bản "vượt ngưỡng"?

Đối với Việt Nam, một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu, lộ trình "overshoot" này đồng nghĩa với việc Đồng bằng sông Cửu Long sẽ phải đối mặt với tình trạng nước biển dâng và xâm nhập mặn nghiêm trọng hơn trong nhiều thập kỷ tới. Trong bối cảnh đó, việc chuyển dịch năng lượng sạch, đầu tư vào các giải pháp công nghệ thích ứng và giảm phát thải trở thành yêu cầu cấp thiết hơn bao giờ hết để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 như cam kết tại COP26.