Lý thuyết gây tranh cãi thập niên 1960: Stonehenge là một 'máy tính' thời tiền sử?

Năm 1966, một giáo sư thiên văn học người Mỹ đã công bố phát hiện gây sốc: vòng tròn đá cổ Stonehenge ở Anh có thể là một "máy tính" thời tiền sử dùng để dự đoán nhật thực. Lý thuyết này, dựa trên phân tích bằng máy tính IBM thời kỳ đầu, nhanh chóng trở thành chủ đề bàn tán sôi nổi nhưng cũng vấp phải sự hoài nghi lớn từ giới khảo cổ.

Mô hình thu nhỏ của Stonehenge

Trong suốt nhiều thập kỷ, các nhà khoa học đã tranh cãi về mục đích thực sự của Stonehenge, công trình đá cự thạch nằm ở phía tây nam nước Anh. Nhiều giả thuyết cho rằng đây là nơi tưởng niệm người chết, bàn thờ hiến tế, hoặc địa điểm tổ chức nghi lễ tôn giáo. Thế nhưng vào tháng 8/1966, giáo sư Gerald Hawkins từ Đại học Boston đã lên chương trình Chronicle của BBC tuyên bố ông đã giải mã được bí ẩn này nhờ một cấu trúc số liệu đặc biệt và một chiếc máy tính IBM thô sơ.

Stonehenge và giả thuyết "máy tính Mặt Trăng"

Lý thuyết của Hawkins được trình bày chi tiết trong cuốn sách nổi tiếng "Stonehenge Decoded" (Giải mã Stonehenge) xuất bản năm 1965. Theo đó, sự sắp xếp của các phiến đá khổng lồ và vòm đá tạo thành những đường thẳng hàng có thể được sử dụng như một "máy tính" để theo dõi chu kỳ Mặt Trăng và dự đoán nguyệt thực.

"Vòng tròn đá Stonehenge có thể được sử dụng như một máy tính để theo dõi Mặt Trăng và dự đoán nguyệt thực", Gerald Hawkins phát biểu trên BBC năm 1966.

Điểm mấu chốt trong lý thuyết của Hawkins là con số 56. Trong vòng tròn lớn nhất bao quanh khu vực trung tâm có 56 hố đất được gọi là hố Aubrey. Theo Hawkins, con số 56 hoàn toàn khớp với một chu kỳ nhất định của Mặt Trăng, tạo thành "một thiết bị đếm đơn giản để dự đoán nhật thực và nguyệt thực".

Đối với những người xây dựng Stonehenge, việc dự đoán được hiện tượng thiên văn này có ý nghĩa vô cùng to lớn. Hawkins giải thích thêm: "Nguyệt thực là sự kiện ngoạn mục, chắc chắn đã khơi dậy cảm xúc sâu sắc nhất của tổ tiên nguyên thủy chúng ta. Ánh sáng Mặt Trăng bị cắt đứt, Mặt Trăng chuyển từ trắng bạc sang đỏ như máu, người xưa coi đó là điềm gở."

Từ đài quan sát thiên văn đến "máy tính" cổ đại

Hawkins khẳng định đây là lý thuyết đầu tiên về mục đích của Stonehenge được công nhận và đăng tải trên các tạp chí khoa học. Mối liên hệ giữa công trình này với điểm chí hạ (summer solstice) đã được biết đến từ thế kỷ 18, nhưng ông tiến xa hơn khi cho rằng nơi đây có thể là một "đài quan sát thiên văn" tinh vi chứ không chỉ là đền thờ Mặt Trời.

Năm 1961, Hawkin đến Stonehenge để tìm hiểu cách công trình đánh dấu sự mọc của Mặt Trời. Ông kể lại trên BBC: "Nhìn xung quanh trong ánh bình minh, giữa những vòm đá lớn, tôi cảm thấy tầm nhìn của mình bị kiểm soát và giới hạn. Các vòm đá dường như ép tôi phải nhìn vào những điểm nhất định trên đường chân trời. Vậy tôi đã thấy gì?"

Sau chuyến đi, ông mang về Mỹ bản đồ chi tiết của khu di tích, xác định vị trí trung tâm và từng tảng đá, vòm đá, hố đất. Việc tính toán thủ công "sẽ rất dài dòng và tẻ nhạt, có lẽ đã khiến những người khác nản lòng", nhưng ông may mắn có "một cỗ máy tính điện tử" hỗ trợ. Sử dụng máy tính tại Đài quan sát Harvard-Smithsonian, ông và nhóm nghiên cứu đã tính toán các đường thẳng hàng có thể quan sát được vào thời điểm Stonehenge được xây dựng.

Kết quả cho thấy nhiều đường thẳng hàng khớp với vị trí mọc và lặn của Mặt Trời lẫn Mặt Trăng. Hawkins tuyên bố: "Stonehenge khóa chặt với Mặt Trời và Mặt Trăng như thủy triều. Nó là một đài quan sát thiên văn, và là một đài quan sát tốt." Điều khiến ông ngạc nhiên nhất là sự xuất hiện của Mặt Trăng, vì quan sát Mặt Trăng phức tạp hơn nhiều so với Mặt Trời.

Chỉ trích và sự sụp đổ của lý thuyết

Ngay cả khi đó, lý thuyết của Hawkins đã vấp phải sự phản đối. Nhiều nhà khảo cổ chỉ ra rằng một số hố đất trong số 56 hố có thể chỉ đơn giản là do cây lớn từng mọc ở đó. Nhà khảo cổ người Anh Richard Atkinson viết trên New York Review of Books năm 1966: "Việc bố trí Stonehenge có ý nghĩa thiên văn nào đó là không còn nghi ngờ gì... Tuy nhiên, việc giải thích sự thẳng hàng đó cần phải thận trọng về mặt học thuật."

Các nghiên cứu từ những năm 1960 trở đi đã bác bỏ hoàn toàn lý thuyết này. Giáo sư Michael Parker Pearson, người dẫn đầu nghiên cứu quan trọng giúp thay đổi hiểu biết hiện đại về Stonehenge, nhận định: "Đây là một lý thuyết đã chết, nằm trong sọt rác đầy những giả thuyết sai lầm về Stonehenge." Ông gọi khái niệm "máy tính nguyệt thực" là "phép ẩn dụ hợp thời vào thời điểm đó nhưng giờ thì hoàn toàn sai lầm để hiểu về Stonehenge".

"Chúng ta biết rằng Stonehenge được xây dựng theo nhiều giai đoạn khác nhau kéo dài hơn 1.500 năm, chứ không phải một quá trình lắp ráp tổng thể như Hawkins nghĩ. Các điểm ngắm không thực sự chính xác, chỉ trong phạm vi một hoặc hai độ. Nó là một công trình tôn vinh chuyển động của Mặt Trời và Mặt Trăng, chứ không phải một dụng cụ đo thời gian", Parker Pearson chia sẻ.

Bằng chứng khảo cổ cho thấy người Anh cổ từ khoảng 1000 TCN đã theo dõi và dự đoán nguyệt thực, nhưng đó là 1.500 đến 2.000 năm sau thời kỳ hoàng kim của Stonehenge. Dù vậy, lý thuyết của Hawkins đã có sức ảnh hưởng lớn, góp phần chấm dứt nhiều cuộc tranh luận và mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa khảo cổ học và khoa học máy tính. Câu chuyện của ông như một lời nhắc nhở về sức mạnh và sự cám dỗ của việc áp dụng công nghệ hiện đại vào việc giải mã quá khứ xa xưa của nhân loại.