Mạng lưới hỗ trợ tâm lý giúp giới trẻ vượt qua 'đa khủng hoảng' thời đại AI và biến đổi khí hậu

Giữa bối cảnh thế giới chứng kiến cùng lúc biến đổi khí hậu, xung đột quân sự, khủng hoảng chi phí sinh hoạt và nỗi sợ AI thay thế công việc, thế hệ trẻ đang phải gánh chịu áp lực tâm lý chưa từng có. Các mạng lưới hỗ trợ trực tuyến như Force of Nature và Good Grief Network đang nổi lên như những "điểm tựa" giúp họ chuyển hóa lo âu thành hành động tích cực, dù giới học thuật vẫn đang tranh luận về hiệu quả đo lường được của các chương trình này.

Nỗi lo mang tên "đa khủng hoảng"

Sometime vào cuối những năm 2000, khi mới 6 tuổi, Pim Sullivan-Tailyour ngồi sau xe ô tô về thăm quê ngoại ở miền nam Thái Lan và chứng kiến những ngọn núi bị "xẻ làm đôi" vì khai thác đá. Khoảnh khắc đó đã in sâu vào tâm trí cô: con người đang thay đổi thế giới, và theo hướng tiêu cực. Lớn lên tại Anh, Pim cảm thấy cô đơn khi là người duy nhất ở trường quan tâm đến hoạt động môi trường, cho đến khi tìm thấy Force of Nature — một tổ chức ra đời năm 2019, vận hành các buổi trị liệu nhóm trực tuyến miễn phí cho giới trẻ.

Thuật ngữ "polycrisis" (đa khủng hoảng) đang được giới sử học, hoạch định chính sách dùng để mô tả tình trạng nhiều cuộc khủng hoảng chồng lấn: Trái đất nóng lên, đại dịch có thể tái diễn, xung đột leo thang, vũ khí hạt nhân rình rập, nhà ở đắt đỏ, giá lương thực tăng vọt, chi phí y tế leo thang, chủ nghĩa độc tài trỗi dậy, và nỗi lo AI cướp việc làm xuất hiện 24/7 trên các nền tảng số phân cực.

"Trái đất đang bệnh, nên cảm thấy bệnh cùng nó là điều bình thường, vì chúng ta kết nối với nhau quá sâu sắc", Pim chia sẻ về cách tiếp cận của Force of Nature.

Từ "eco-anxiety" đến tâm lý đa khủng hoảng

Tổ chức Tâm lý học Hoa Kỳ định nghĩa eco-anxiety là "nỗi sợ mãn tính về sự diệt vong của môi trường". Tuy nhiên, chuyên gia tâm lý Liza Jachens (Đại học Nottingham) nhận định: "Những gì mọi người mô tả gần với đau buồn hơn — không chỉ sợ điều sắp xảy ra mà còn thương tiếc những gì đã mất". Bác sĩ tâm thần Lise Van Susteren còn gọi đây là "căng thẳng tiền chấn thương" — một dạng ám ảnh dự báo trước.

Nghiên cứu đăng trên The Lancet Planetary Health năm 2021 khảo sát 10.000 trẻ em và thanh niên ở 10 quốc gia cho thấy 56% đồng ý với phát biểu "Nhân loại đã tận số". Đến năm 2025, nghiên cứu từ Ba Lan chỉ ra hơn 60% người trẻ gặp khó khăn trong điều chỉnh cảm xúc, triệu chứng trầm cảm và suy giảm sức khỏe tổng thể do căng thẳng tích lũy từ các vấn đề toàn cầu.

Các mạng lưới hỗ trợ trực tuyến: Kết nối và hành động

Force of Nature hiện có khoảng 2.000 thành viên từ hơn 50 quốc gia. Chương trình chính Becoming a Force of Nature gồm 3 buổi Zoom: chia sẻ cảm xúc, khám phá điểm mạnh cá nhân, và lập bản đồ hành động cộng đồng. Founder Clover Hogan — người khởi nghiệp ở tuổi thiếu niên — thường nói: "Chúng ta không cần 100 nhà hoạt động hoàn hảo, mà cần hàng triệu người không hoàn hảo".

Buổi sinh hoạt nhóm của Force of Nature

Trong khi đó, Good Grief Network (GGN) có trụ sở tại Michigan (Mỹ) phát triển chương trình GGN-Z dành riêng cho thanh thiếu niên, dựa trên mô hình 12 bước của Alcoholics Anonymous nhưng rút gọn xuống 5 bước, thiên về hoạt động trải nghiệm. Một hoạt động được yêu thích là "bức tường graffiti tin xấu": các em viết lên giấy những điều khiến mình lo lắng — từ "Meta=cringe", "ngôn từ thù ghét", đến hình vẽ lốc xoáy hay đám cháy rừng — rồi cùng nhau thảo luận về cảm xúc đó.

Hoạt động "bức tường graffiti tin xấu" của GGN

Điểm chung của các chương trình này là chuyển từ trọng tâm khí hậu sang cách tiếp cận rộng hơn, bao gồm chi phí sinh hoạt, xung đột, và cả những lo âu về công nghệ. Như Hannah Hooper, cựu giám đốc chương trình của Force of Nature giải thích: "Nói về khí hậu một cách độc lập chỉ thu hút một nhóm người nhất định — chúng tôi không muốn sống trong buồng vọng âm".

Khoảng trống nghiên cứu: Liệu các chương trình có thực sự hiệu quả?

Giới học thuật đang lên tiếng đòi hỏi sự đánh giá nghiêm túc. Liza Jachens dẫn một nghiên cứu rà soát năm 2021 của chính bà: trong 34 chương trình can thiệp eco-anxiety, chỉ có 2 chương trình tự đánh giá bài bản. Susan Igras, nhà thiết kế chương trình GGN-Z, thẳng thắn: "Ai cũng nói về cảm xúc, nhưng làm sao biết điều gì hoạt động? Chúng tôi đang cố xây dựng bằng chứng".

Một điểm sáng hiếm hoi là nghiên cứu tại Thụy Điển về Trường học Cảm xúc Khí hậu (Climate Emotion School). Chuyên gia tâm lý Britta Eklöf phát hiện học sinh cảm thấy nhẹ nhõm khi chia sẻ nỗi sợ và thấy người khác cũng vậy — điều hiếm khi xảy ra trong giao tiếp với người lớn, vì cha mẹ thường có xu hướng "trấn an" thay vì "công nhận và chia sẻ". Eklöf nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhìn lại lịch sử: "Con người từng hàn gắn tầng ozone khi nhận ra tác hại của hóa chất — chúng ta có thể làm điều tương tự".

Kết luận: Cần dữ liệu, không chỉ thiện chí

Giữa lúc "đa khủng hoảng" có vẻ không sớm hạ nhiệt, việc xây dựng hệ thống đo lường hiệu quả cho các mạng lưới hỗ trợ tâm lý là nhiệm vụ cấp thiết. Cả Force of Nature (tham gia dự án kéo dài 5 năm Youth Mental Wellbeing với 25 tổ chức) và GGN-Z đều đang trong quá trình tự đánh giá. Với giới trẻ Việt Nam — nơi áp lực học tập, việc làm và những bất ổn toàn cầu cũng tác động không nhỏ — những mô hình kết nối, công nhận cảm xúc và chuyển hóa thành hành động cụ thể có thể là gợi ý hữu ích cho các trường học và tổ chức thanh niên địa phương.

Pim Sullivan-Tailyour, giờ đã tốt nghiệp Đại học King's College London, điều hành các "quán cà phê khí hậu" tại Anh. Cô tìm thấy hy vọng từ chính lịch sử: "Nếu tổ tiên chúng ta vượt qua được những thời khắc tồi tệ, chúng ta cũng có thể vượt qua". Thông điệp đó — kết hợp với dữ liệu khoa học rõ ràng — chính là thứ mà thế hệ đang lớn lên trong thời đại AI và biến đổi khí hậu cần nhất.