Marx, Keynes và AI: Khi cạnh tranh khốc liệt đang tự phá hủy nền kinh tế

Một bài nghiên cứu kinh tế mới mang tên "The AI Layoff Trap" (Bẫy sa thải do AI) đã chỉ ra một nghịch lý đau đớn của thời đại: càng nhiều công ty tự động hóa bằng AI để tồn tại trong cạnh tranh, họ càng đẩy nền kinh tế - và chính họ - đến bờ vực suy thoái. Bài viết này đi sâu vào phân tích từ góc nhìn của Karl Marx và John Maynard Keynes, cho thấy sự "hợp lý" của từng doanh nghiệp riêng lẻ có thể trở thành thảm họa khi tất cả cùng hành động.

Nghịch lý của sự "hợp lý" trong cuộc đua AI

Nghiên cứu "The AI Layoff Trap" sử dụng một mô hình kinh tế lượng phức tạp, nhưng ý tưởng cốt lõi khá đơn giản: khi AI thay thế con người nhanh hơn khả năng nền kinh tế hấp thụ lại lao động, nó sẽ xói mòn chính nhu cầu tiêu dùng mà các doanh nghiệp phụ thuộc.

Điều đáng chú ý là các doanh nghiệp hoàn toàn nhận thức được điều này nhưng vẫn không thể dừng lại. Trong một mô hình cạnh tranh, mỗi công ty hưởng trọn lợi ích từ việc cắt giảm chi phí tự động hóa nhưng chỉ phải gánh một phần nhỏ tổn thất về nhu cầu mà họ tạo ra - phần còn lại rơi lên vai đối thủ. Chính "ngoại ứng nhu cầu" này khiến các công ty bị mắc kẹt trong một cuộc chạy đua vũ trang tự động hóa, sa thải nhiều lao động hơn mức tối ưu cho toàn xã hội.

Nghiên cứu kết luận rằng không có giải pháp thông thường nào như thuế thu nhập vốn, cổ phần công nhân, thu nhập cơ bản phổ quát hay đào tạo lại kỹ năng có thể giải quyết được. Giải pháp duy nhất được đề xuất là thuế điều chỉnh Pigou - một loại thuế đánh vào hoạt động tự động hóa để phản ánh đúng chi phí xã hội mà nó gây ra.

Marx đã nói về điều này từ 150 năm trước

Khái niệm "cạnh tranh cưỡng bức" (coercive competition) của Marx chính là chìa khóa để hiểu bài toán này. Khác với kinh tế học chính thống luôn coi cạnh tranh là đức hạnh, Marx cho rằng cạnh tranh ép buộc các nhà tư bản phải làm những điều hoàn toàn hợp lý từ góc độ tồn tại và tích lũy lợi nhuận, nhưng lại phá hoại chính môi trường cần thiết để chủ nghĩa tư bản vận hành.

Trong bối cảnh hiện tại: mỗi công ty thay thế nhân công bằng AI là hành động hợp lý - giảm chi phí, tăng lợi nhuận, không bị bỏ lại phía sau. Nhưng khi tất cả cùng làm, họ triệt tiêu thu nhập của chính những người tiêu dùng mua sản phẩm của mình.

Keynes bổ sung một góc nhìn quan trọng

John Maynard Keynes cũng đã cảnh báo về điều tương tự qua phân tích về tiền lương: cắt giảm lương có vẻ là lợi thế cạnh tranh từ góc độ một doanh nghiệp đơn lẻ, nhưng tiền lương không chỉ là chi phí mà còn là thu nhập của người lao động - những người sẽ tiêu số tiền đó. Khi mọi công ty cùng cắt giảm, tổng cầu tiêu dùng sẽ sụp đổ.

Điểm đặc biệt nguy hiểm của AI là tính thích ứng và phổ quát: hầu như mọi loại hình doanh nghiệp đều có thể hưởng lợi, khiến mối đe dọa mang tính hệ thống cao hơn bất kỳ cuộc suy thoái công nghệ nào trước đây.

James Crotty: Sự tổng hợp Marx và Keynes

James Crotty đã tổng hợp hai lý thuyết này thành khái niệm "cạnh tranh huynh đệ tương tàn" (fratricidal competition). Các công ty thường đầu tư khổng lồ không phải vì tin chắc sẽ thu được lợi ích, mà vì sợ đối thủ làm trước. Một công ty có thể biết công nghệ mới bị thổi phồng, quá đắt đỏ, thậm chí có thể tạo ra dư thừa công suất và giảm lợi nhuận toàn ngành - nhưng nếu đối thủ đang đổ hàng tỷ đô la vào nó, đứng ngoài còn rủi ro hơn.

Điều này xảy ra ngay cả ở cấp độ cá nhân: nhiều nhân viên tri thức biết rõ AI không hẳn khiến họ giỏi hơn, nhưng để cạnh tranh để tồn tại, họ buộc phải học cách sử dụng nó.

Bài học cho Việt Nam và thế giới

Cuộc tranh luận về AI hiện nay thường bị kẹt giữa hai thái cực: hoặc "đập tan máy móc" theo kiểu Luddite, hoặc "buông lỏng cho thị trường tự điều tiết". Cả hai đều sai lầm. Cần một cách tiếp cận có chủ đích và thận trọng, dựa trên tranh luận công khai và hiểu biết sâu sắc về cách thức cũng như nơi áp dụng công nghệ AI.

Bài học quan trọng nhất là sản xuất mang tính xã hội - đòi hỏi sự phối hợp của hàng triệu con người qua hàng nghìn năm tích lũy tri thức - nhưng quyền sở hữu lại tư nhân. AI làm cho mâu thuẫn này trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết: trí tuệ nhân tạo là sản phẩm của trí tuệ tập thể toàn nhân loại, nhưng lại đang bị tư nhân hóa và dùng để loại bỏ chính lao động sống tạo ra nó.

Như tác giả John Ganz nhấn mạnh: "Không phải AI xấu về bản chất; vấn đề là nó thuộc về tất cả chúng ta một cách chung nhất." Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng AI trong nhiều ngành, câu hỏi về cách điều phối xã hội trong đầu tư công nghệ - thay vì để mặc thị trường tự do cạnh tranh khốc liệt - là một vấn đề đáng được quan tâm nghiêm túc.