Matrix âm thầm bước vào sân chơi của các ông lớn công nghệ

Nền tảng nhắn tin phi tập trung Matrix không còn là một dự án khởi nghiệp non trẻ. Tổ chức đứng sau nó giờ đây đã trở thành một đối thủ đáng gờm với hiện trạng công nghệ, trong bối cảnh lo ngại về chủ quyền số và tính độc lập đang lên tới đỉnh điểm.

Tại sự kiện gần đây ở Malmo, lượng người tham dự tăng 30% so với năm trước. Tâm thế của cộng đồng đã chuyển từ "đúng, điều này quan trọng" sang "đúng, chúng ta đang triển khai thật rồi".

Từ bị phớt lờ đến bị chống đối

Matrix là một tiêu chuẩn mở cho truyền thông. Đây là hệ thống liên hợp (federated), nghĩa là không có máy chủ trung tâm hay sự kiểm soát từ nước ngoài, và có thể dùng cho mọi thứ từ nhắn tin đến gọi thoại qua IP (VoIP), thậm chí cả video.

Hệ thống này là giải pháp thay thế cho các dịch vụ như Microsoft Teams. Nó trở nên phổ biến trong khu vực công khi các chính phủ ngày càng e ngại việc phụ thuộc vào những gã khổng lồ công nghệ Mỹ cho các dịch vụ mà chính quyền có thể ngắt bất cứ lúc nào.

Tuy nhiên, sự quan tâm tăng vọt và các đợt triển khai quy mô lớn cũng mang lại mức độ soi xét mà Matrix chưa hoàn toàn chuẩn bị. Một báo cáo gần đây về phản ứng ẩn danh đối với việc Ủy ban châu Âu (EC) triển khai công nghệ này đã khiến Element – công ty đóng góp phần lớn tiền cho Matrix – bất ngờ.

Một người tham dự hội nghị Malmo nhận xét: "Đầu tiên họ [đối thủ] phớt lờ bạn, rồi họ cười nhạo bạn, rồi họ chống lại bạn."

Áp lực của người dẫn đầu

Matrix vẫn giữ nguyên là một tiêu chuẩn mở, nhưng quỹ mã nguồn mở đứng sau nó chắc chắn mong muốn có thêm nhiều thành viên trả phí.

"Đúng là chúng tôi đang nhận được nhiều sự chú ý hơn trước đây," Matthew Hodgson, CEO của Element, cho biết. "Chúng tôi thấy Matrix đang nằm trên đường tới hạn của chủ quyền số, gần như trở thành biểu tượng của toàn bộ xu hướng này."

"Tôi không chắc chúng tôi thực sự muốn trở thành biểu tượng đó," ông nói thêm. "Chúng tôi đâu có đăng ký làm đại sứ cho chủ quyền số, đi từ chính phủ này sang chính phủ khác, nhưng trên thực tế đó là nơi chúng tôi đã đến, và điều đó sẽ thu hút sự chú ý từ những người muốn mọi thứ cứ nằm trong hệ thống của các ông lớn công nghệ truyền thống."

Lo ngại về độ tin cậy của các đối tác quốc tế nổi lên từ những dự án đầu tiên như Tchap của Pháp dành cho khu vực công và BundesMessenger của Đức, cho đến những người dùng gần đây như khu vực công của Thụy Điển. Trong một màn trình diễn đáng nhớ tại sự kiện Matrix, tin nhắn đã được gửi qua lại giữa các đơn vị của Pháp, Thụy Điển và NATO.

"Tôi không thể nói hết được sự kỳ lạ," Hodgson nói thêm, "khi các quân đội quốc gia gọi điện vài ngày một lần, nói rằng 'Này, chúng tôi cũng cần lên Matrix vì chúng tôi cần nói chuyện với nước này đang dùng Matrix, và cần nói chuyện với nước kia cũng đang dùng Matrix.'"

"Có thể vì quốc phòng, có thể vì an ninh quốc gia, cũng có thể chỉ là y tế hoặc giáo dục, khu vực công. Nhưng đó là thực tế. Đó là lý do có sự tranh giành này."

Không phải để làm Teams tốt hơn Teams

Element và Matrix không cố tạo ra một Teams giỏi hơn Teams. Patrick Alberts, Giám đốc Sản phẩm của Element, cho biết: "Đây là một giải pháp truyền thông có chủ quyền số, về cơ bản hoạt động giống Teams ở nhiều khía cạnh, nhưng không đặt mục tiêu trở thành chiếc Porsche nhanh hơn..."

Về những phản ánh được báo cáo từ Ủy ban châu Âu đối với cách Element triển khai phần mềm, Diana Gheorghe, trưởng bộ phận Dịch vụ Truyền thông và Cộng tác của EC, đã trực tiếp đề cập và mô tả những khiếu nại ẩn danh là "ma sát tự nhiên của một đợt triển khai quy mô lớn có mức độ chú ý cao."

Alexandru Vignide, quản lý dịch vụ tại EC – người trực tiếp đảm nhận việc làm cho các công cụ truyền thông có chủ quyền hoạt động – ghi nhận tốc độ triển khai: bắt đầu bằng bản thử nghiệm vào quý 4/2025 và có mặt trên máy tính của nhân viên từ tháng 7 đến tháng 9/2026. EC chọn Schengen Cloud Alliance (bao gồm OVHcloud) để lưu trữ, và theo Vignide, "Chúng tôi muốn mang đến trải nghiệm quen thuộc cho người dùng." Không phải ai cũng hài lòng với những gì đang được triển khai, nhưng cần nhớ rằng thay đổi có thể gây hoang mang, và đây vẫn còn là những ngày đầu.

Tuy vậy, đây là bước đi đáng kể. Gheorghe cho biết, ngoài việc tăng cường khả năng phục hồi và tính liên tục trong kinh doanh, "Chúng tôi muốn đa dạng hóa nhà cung cấp. Chúng tôi cũng muốn kiểm soát và sở hữu dữ liệu trên nền tảng."

Cuộc chiến với các ông lớn

Microsoft, chẳng hạn, sẽ nhấn mạnh vào các năng lực chủ quyền của hệ thống mình. Khi hội nghị Matrix khai mạc, hãng đã công bố các tính năng mới, bao gồm thêm tùy chọn chạy AI, dịch vụ dữ liệu và khối lượng công việc mật trên nền tảng do khách hàng kiểm soát, đồng thời nhấn mạnh hệ sinh thái đối tác chủ quyền dành cho khách hàng ưa thích chuyên môn địa phương.

Tuy nhiên, Microsoft (và các ông lớn công nghệ khác) không thể thoát khỏi lo ngại về việc ai thực sự kiểm soát dữ liệu và các chính quyền có thể làm gì với nó. Năm 2025, một đại diện Microsoft từng xác nhận gã khổng lồ Mỹ "không thể đảm bảo" chủ quyền dữ liệu cho khách hàng tại Pháp.

Bài toán tài chính của mã nguồn mở

Có một "hạt sạn" trong nồi cao Matrix. Nền tảng này là mã nguồn mở và, như nhiều dự án mã nguồn mở khác, cần kinh phí. Hiện tại, Element chiếm phần lớn nguồn tài trợ của Matrix Foundation. Hodgson thấy điều này hơi bức xúc.

"Nếu mỗi chính phủ đang phụ thuộc vận hành vào Matrix đóng góp một khoản nhỏ nhất vào Quỹ, Quỹ sẽ có đủ tiền để thực sự đầu tư vào hệ sinh thái thay vì phụ thuộc vào việc Element gánh hóa đơn."

Ông thừa nhận tình hình đã cải thiện trong năm qua, nhưng nói: "Một tiêu chuẩn mở mà có một ông lớn như Element gánh vác hiệu quả thì không phải là quản trị tốt."

Điều này không hiếm trong thế giới mã nguồn mở, và có phần đáng thất vọng khi tầm quan trọng của chủ quyền trong truyền thông ngày càng tăng. Alberts bình luận: "Trên thị trường có sự nhầm lẫn rằng thứ gì đó tự nhiên sinh ra."

"Không, không phải vậy. Nó cần những con người chăm chỉ. Những con người chăm chỉ này cần được trả lương, và khoản tiền đó, để hỗ trợ các đợt triển khai của chính phủ trong tương lai, lý tưởng nhất cũng đến từ chính các chính phủ. Một số nước làm rất nhiều và làm rất tốt, thật tuyệt vời. Nhưng một số thì không."

Góc nhìn cho Việt Nam

Câu chuyện của Matrix là lời nhắc nhở đáng suy ngẫm với các quốc gia đang xây dựng hạ tầng số, trong đó có Việt Nam. Khi các dịch vụ liên lạc thiết yếu ngày càng phụ thuộc vào nền tảng nước ngoài, việc đầu tư vào các giải pháp mã nguồn mở, có thể tự vận hành và kiểm soát dữ liệu tại chỗ trở thành yếu tố then chốt của chủ quyền số.

Bài học từ Matrix cũng cho thấy một tiêu chuẩn mở muốn tồn tại bền vững cần có sự đóng góp tài chính từ chính những tổ chức sử dụng nó – không chỉ để duy trì công nghệ mà còn để đảm bảo không một thực thể đơn lẻ nào nắm quyền chi phối.