Sáng tạo không phải là đặc quyền của dân nghệ thuật: Bài học từ một nghiên cứu sinh tiến sĩ

Việc xóa đi rồi viết lại cùng một câu trong luận án đến lần thứ hai mươi có thể khiến bất kỳ ai cũng cảm thấy công việc của mình khô khan, nhưng bài viết của nghiên cứu sinh Isabella Saccardi là lời nhắc nhở rằng sáng tạo không dừng lại ở việc vẽ một cuốn sách fantasy. Cô lập luận rằng sáng tạo không đòi hỏi sự tự do tuyệt đối, và chính những ràng buộc về đề tài, deadline và quy trình xuất bản lại là chất xúc tác cho các ý tưởng kết nối với nhau.

Tại sao chúng ta từ chối nhận sự sáng tạo của chính mình?

Isabella Saccardi, nghiên cứu sinh tại nhóm Human-Centred Computing thuộc Đại học Utrecht, mở đầu câu chuyện bằng cảnh cô vật lộn với luận án tiến sĩ. Người bạn của cô, một họa sĩ minh họa bìa sách, có thể dừng giữa phố để phác họa một con hẻm khi cảm hứng ập đến. Điều đó khiến Isabella ghen tị và thốt lên rằng công việc của bạn mình mới thực sự "sáng tạo". Nhưng câu trả lời của người bạn đã mở ra một góc nhìn khác: “Tôi cũng phải chuẩn bị nội dung theo yêu cầu của khách hàng. Tôi không thể dùng màu tùy thích vì phụ thuộc vào máy in và yêu cầu của client. Bạn phải tự mình tìm không gian cho sự sáng tạo. Nếu không tìm được trong công việc của bạn, thì không ai làm điều đó cho bạn cả.”

Hình ảnh minh họa về sự sáng tạo trong công việc

Sáng tạo tồn tại trong giới hạn, không phải ngoài giới hạn

Isabella chợt nhận ra rằng cô đã từng là một đứa trẻ giàu trí tưởng tượng, có thể nghĩ ra cả một câu chuyện phiêu lưu của cây bút bi xanh dũng cảm chống lại cây bút chì đen độc ác chỉ từ một hộp bút chì. Nhưng khi trưởng thành, cô tự thuyết phục bản thân rằng sáng tạo đòi hỏi một sự tự do mà công việc nghiên cứu khoa học của cô không có. Giảng dạy theo chương trình có sẵn, nghiên cứu theo đề tài được cấp vốn – tất cả đều vận hành trong một khuôn khổ chặt chẽ về đối tác, thời hạn và nơi công bố.

Tuy nhiên, khi nhìn lại cuốn sổ tay đầy những mũi tên nối giữa các khái niệm từ các bài báo khoa học, và nhớ về những buổi thảo luận với giám sát viên quanh bảng trắng đầy ghi chú nhớ việc tưới cây và cấu trúc luận án, cô nhận ra: “Có lẽ sáng tạo tồn tại chính là nhờ vào những ranh giới, bởi vì chúng định nghĩa không gian mà trong đó các ý tưởng của chúng ta có thể chơi đùa với nhau.”

Góc nhìn liên hệ cho người làm công nghệ tại Việt Nam

Bài viết này đặc biệt có ý nghĩa với cộng đồng kỹ sư phần mềm, nhà phát triển web và các nhóm nghiên cứu AI tại Việt Nam — những người thường bị giới hạn bởi yêu cầu sản phẩm PM đưa xuống, bởi ngân sách hạ tầng hoặc bởi chuẩn code chung của công ty. Thay vì chờ một "dự án sáng tạo" hoàn hảo từ trên trời rơi xuống, bạn có thể:

• Dành 1-2 giờ mỗi tuần để prototype một tính năng ngoài backlog, giải quyết vấn đề bạn tự quan sát được.
• Tham gia các cuộc thi hackathon do các trường đại học hoặc công ty lớn tổ chức — nơi duy nhất cho phép bạn viết code không cần xin phép ai.
• Viết bài kỹ thuật hoặc mở một repo mã nguồn mở nhỏ chia sẻ thư viện tự viết, ngay cả khi nó chưa hoàn hảo.

“Sáng tạo là của bạn. Nếu bạn không tìm thấy nó trong công việc, sẽ không ai trao nó cho bạn.”

Nếu thời thơ ấu của bạn có thể sáng tạo ra cả một thế giới từ chiếc hộp bút chì, thì một chiếc bàn phím hay một luận án tiến sĩ hiện tại chắc chắn đủ là chất liệu. Sự khác biệt nằm ở chỗ bạn có sẵn lòng nhìn nhận những ràng buộc xung quanh mình như một khung vẽ, hay chỉ xem chúng là nhà tù.