Na Uy có nên mua lại OpenAI? Một đề xuất táo bạo về tương lai AI

Khi trí tuệ nhân tạo phát triển với tốc độ vượt xa khả năng phản ứng của các thể chế xã hội, một câu hỏi lớn đang được đặt ra: Liệu công nghệ mang tính chuyển đổi nhất kể từ thời kỳ nông nghiệp có nên nằm trong tay tư nhân? Một bài viết gây tranh cãi trên blog One Thousand Means đề xuất rằng Na Uy - với quỹ đầu tư quốc gia khổng lồ - nên mua lại OpenAI để đưa phòng thí nghiệm AI hàng đầu thế giới về sở hữu công cộng.

AI: Một "tài sản chung" đang bị bao chiếm?

Tác giả Zachary Jones lập luận rằng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) không phải tự nhiên sinh ra. Chúng được huấn luyện trên hàng tỷ văn bản, hình ảnh và mã nguồn được thu thập từ internet và các kho lưu trữ số hóa - một dạng "sản phẩm phái sinh từ nỗ lực tập thể của con người".

Các mô hình này được xây dựng trên cơ sở hạ tầng do công chúng tài trợ: chính internet, các trường đại học đào tạo ra các nhà nghiên cứu AI, các khoản trợ cấp của chính phủ cho nghiên cứu nền tảng, các bộ dữ liệu công khai. DARPA đã tài trợ cho nghiên cứu mạng nơ-ron. Các trường đại học công lập đào tạo ra các tiến sĩ. Dữ liệu đến từ tất cả chúng ta.

Điểm mấu chốt là: nếu không thay đổi cơ cấu sở hữu của các phòng thí nghiệm AI, tương lai mặc định sẽ là sự tập trung lợi ích cực độ vào một nhóm nhỏ cổ đông, trong khi rủi ro bị xã hội hóa cho toàn nhân loại.

Tại sao lại là Na Uy?

Đề xuất nghe có vẻ phi thực tế, nhưng tác giả đưa ra những lý do thuyết phục. Quỹ GPF-G của Na Uy có giá trị hơn 2 nghìn tỷ USD - đủ để mua OpenAI với mức định giá khoảng 800 tỷ USD. Quan trọng hơn, Na Uy được xem là một trong những nền dân chủ ổn định nhất thế giới, với lịch sử hàng thập kỷ quản lý tài sản tập thể hiệu quả.

Quỹ đầu tư quốc gia Na Uy - một trong những quỹ lớn nhất thế giới

Na Uy cũng là một trong số ít quốc gia thường xuyên đạt hoặc vượt mục tiêu 0,7% thu nhập quốc dân cho viện trợ nước ngoài của Liên Hợp Quốc, thậm chí có năm lên tới 1%. Nước này từng làm trung gian hòa giải trong nhiều cuộc xung đột từ Trung Đông, Sri Lanka đến Colombia, đồng thời sở hữu Kho hạt giống Toàn cầu Svalbard - một bản sao dự trữ cho sự đa dạng nông nghiệp của thế giới.

Những rào cản không nhỏ

Dù hấp dẫn về mặt lý thuyết, đề xuất này vấp phải nhiều rào cản thực tế. Đầu tiên, chính phủ Mỹ gần như chắc chắn sẽ chặn bất kỳ thương vụ nào đưa OpenAI - một tài sản chiến lược quốc gia - vào tay nước ngoài. Thứ hai, việc thanh lý 40% danh mục đầu tư của GPF-G sẽ vi phạm nghiêm trọng nhiệm vụ của quỹ.

OpenAI đã chuyển đổi từ phi lợi nhuận sang mô hình vì lợi nhuận

Ngoài ra, lịch sử OpenAI rất phức tạp. Công ty này từng là tổ chức phi lợi nhuận với cam kết "lợi nhuận có trần" và điều khoản đảm bảo rằng cuộc bùng nổ trí tuệ nhân tạo sẽ mang lại lợi ích cho toàn nhân loại. Nhưng với sự chấp thuận của Tổng chưởng lý California, cam kết này đã bị hủy bỏ, chuyển đổi thành công ty vì lợi nhuận.

Lời kêu gọi mở rộng không gian chính sách

Điều quan trọng nhất mà bài viết muốn truyền tải không chỉ là đề xuất mua OpenAI cụ thể, mà là sự cần thiết phải mở rộng trí tưởng tượng chính sách về quản trị AI.

Khoảng cách giữa mức độ của cuộc chuyển đổi AI và trí tưởng tượng chính sách là vô cùng lớn. Các đề xuất cấm xây dựng trung tâm dữ liệu là phản ứng bản năng, từ bỏ lợi ích của một tương lai tự động hóa nhưng tập thể để ủng hộ chủ nghĩa địa phương ngây thơ.

Tác giả nhấn mạnh rằng chúng ta cần những đề xuất chính sách đẩy ranh giới của sự hợp lý - những ý tưởng có thể bị coi là bất khả thi hoặc không cần thiết - để chuẩn bị cho những kịch bản khẩn cấp trong tương lai. Với tốc độ phát triển chóng mặt của AI, các lựa chọn chính sách cần phải sẵn sàng trước khi quá muộn.

Góc nhìn từ Việt Nam

Cuộc tranh luận về sở hữu và quản trị AI tại Việt Nam tuy ở mức độ khác nhưng cũng rất đáng chú ý. Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách về AI như Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030. Tuy nhiên, vấn đề dữ liệu công khai, bản quyền trong huấn luyện mô hình, và trách nhiệm giải trình của các công ty AI vẫn là những thách thức lớn.

Câu chuyện của Na Uy và OpenAI nhắc nhở chúng ta rằng, trước khi công nghệ kịp định hình xã hội, xã hội cần phải có tiếng nói về cách công nghệ được sở hữu, quản lý và hướng tới mục tiêu gì. Trong bối cảnh các tập đoàn công nghệ toàn cầu ngày càng mạnh, câu hỏi "ai sở hữu AI" sẽ trở thành một trong những vấn đề chính trị - kinh tế quan trọng nhất của thập kỷ tới.