Khi "Xứ sở Viking" Đánh Mất Những Người Sáng Lập Công Nghệ: Câu Chuyện Về Thuế Tài Sản và Làn Sóng Di Cư

Trong bối cảnh toàn cầu cạnh tranh khốc liệt để thu hút nhân tài công nghệ, Na Uy đang trở thành một ví dụ điển hình về cách các chính sách thuế phản khoa học có thể đẩy đi những doanh nhân sáng giá nhất. Một bài viết mới từ trang Paragraph.com vừa làm dấy lên cuộc tranh luận sôi nổi trên Hacker News khi chỉ ra nghịch lý: một quốc gia giàu có nhờ quản lý tốt quỹ dầu mỏ, nhưng lại đang tự tay phá bỏ mảnh đất màu mỡ cho sự đổi mới sáng tạo.

Theo đó, chính sách thuế tài sản đánh vào lợi nhuận chưa thực hiện (unrealized gains) đang được coi là "kẻ thù số một" của giới khởi nghiệp Na Uy. Chỉ trong hai năm qua, khoảng 100 trong số 400 người nộp thuế lớn nhất nước này, đại diện cho gần 50% tài sản của nhóm này, đã phải rời bỏ quê hương để bảo vệ sự nghiệp kinh doanh của mình.

Tại sao một quốc gia giàu có lại đẩy doanh nhân ra đi?

Na Uy được biết đến với quỹ đầu tư quốc gia (Oil Fund) lớn nhất thế giới, một thành công hiếm có trong quản lý tài nguyên. Tuy nhiên, chính nguồn tiền dồi dào này đã tạo ra một tư duy ỷ lại: chính phủ không còn phụ thuộc vào việc doanh nghiệp được thành lập và ở lại đất nước để có ngân sách hoạt động, ít nhất là cho đến khi dầu cạn kiệt.

Hệ quả là một hệ thống thuế bóp nghẹt sự sáng tạo. Các doanh nhân Na Uy phải chịu mức thuế tài sản khoảng 1% mỗi năm trên tổng giá trị tài sản ròng, bao gồm cả giá trị sổ sách của công ty và lợi nhuận chưa thực hiện. Điều này gây ra một tình huống vô lý: một startup đang lỗ vốn vẫn phải trích cổ tức hoặc bán cổ phần để đóng thuế, như thể bắt buộc một người chưa có thu nhập phải nộp thuế thu nhập vậy.

"Bạn phải rút khoảng 1,6 triệu NOK để trả 1 triệu NOK tiền thuế tài sản. Về cơ bản, bạn đang trả thuế để trả thuế, rút vốn khỏi doanh nghiệp mà không có lợi ích cá nhân nào."

Điều này đặc biệt gây hại cho các công ty công nghệ, vốn thường được tài trợ bằng vốn cổ phần và thua lỗ trong nhiều năm đầu, so với các công ty bất động sản có thể vay nợ để giảm tài sản chịu thuế.

"Bức tường Berlin" mới về thuế

Trước làn sóng di cư của giới siêu giàu, một chính phủ hợp lý sẽ nhìn vào bài học và điều chỉnh chính sách. Tuy nhiên, thay vì cắt giảm, chính phủ Na Uy lại "càng đánh càng mạnh tay" bằng cách áp dụng thêm "thuế xuất cảnh" (exit tax) đánh vào lợi nhuận chưa thực hiện khi một người rời khỏi đất nước.

Cụ thể, bất kỳ ai rời Na Uy đều phải nộp 38% trên tổng giá trị thị trường tài sản của mình tại thời điểm khởi hành, bất kể họ có tiền mặt hay không, bất kể công ty của họ có thể phá sản sau đó. Chính sách nghiệt ngã này được ví như "Bức tường Berlin" mới, không chỉ nhắm vào doanh nhân mà cả những người có tài sản trên 270.000 USD muốn chuyển ra nước ngoài vì bất kỳ lý do gì. Kết quả là, các doanh nhân trẻ tài năng có xu hướng rời đi ngay từ khi chưa bắt đầu khởi nghiệp.

Hình ảnh minh họa về một chuyến tàu điện ở Oslo, liên quan đến sự xuống cấp của cơ sở hạ tầng khi doanh nhân rời bỏ đất nước

So sánh với Thụy Điển: Một bài học sống

Sự khác biệt rõ rệt nhất nằm ở người hàng xóm Thụy Điển. Quốc gia này đã bãi bỏ thuế tài sản từ năm 2007. Kể từ đó, hệ sinh thái công nghệ của họ bùng nổ ngoạn mục. DigiTimes đưa tin rằng Spotify, một công ty Thụy Điển, gần đây đã vượt qua Equinor - công ty dầu mỏ nhà nước của Na Uy - về giá trị vốn hóa thị trường.

Trong 15 năm qua, Na Uy đã đi từ việc có 7 trong số 30 công ty giá trị nhất Bắc Âu xuống chỉ còn 2. Đất nước này từng tạo ra "bốn kỳ lân" công nghệ đầu tiên của mình, nhưng giờ đây, những người sáng lập của Dune và Cognite đã phải rời bỏ đất nước. Các nhà sáng lập của Oda cũng bị xóa sổ, trong khi Gelato đang được điều hành bởi một người Thụy Điển có thể sẽ ra đi nếu cần gọi vốn thêm.

Tương lai của "giấc mơ Bắc Âu"

Theo tác giả bài viết, một cuộc bầu cử mới sau năm 2025 có thể sẽ đưa một chính phủ thân thiện với doanh nghiệp hơn lên nắm quyền. Tuy nhiên, ngay cả các đảng đối lập "thân thiện với kinh doanh" như đảng Bảo thủ (Høyre) cũng chỉ đề xuất đưa giá trị công ty về 0 khi tính thuế tài sản, chứ không cam kết bãi bỏ hoàn toàn. Đảng Cấp tiến (Fremskrittspartiet) là đảng duy nhất muốn xóa bỏ loại thuế này.

Sự thiếu quyết đoán này khiến sự bất ổn về chính sách vẫn còn nguyên, gây cản trở cho các quyết định đầu tư dài hạn. Nó cũng tạo ra các động lực sai lệch, khuyến khích vay nợ quá mức và đầu tư quá mức vào bất động sản thay vì cổ phiếu và startup.

"Niềm tin được xây dựng từng milimét và bị phá hủy trong gang tấc. Chỉ trong vài năm, niềm tin vào Na Uy như một nơi khả thi để xây dựng và đầu tư đã bị tan vỡ. Một thế hệ doanh nhân đã bị mất."

Câu chuyện về Na Uy là một lời cảnh tỉnh cho nhiều quốc gia đang cân nhắc các chính sách đánh thuế tài sản mạnh tay. Nó cho thấy rằng, ngay cả một quốc gia giàu có nhất, có nền giáo dục tốt nhất, cũng có thể vô tình tự bắn vào chân mình khi đánh thuế vào sự giàu có tiềm năng thay vì tạo điều kiện cho nó phát triển.

Hình ảnh minh họa về một văn phòng khởi nghiệp hiện đại, tượng trưng cho tham vọng xây dựng các ngành công nghiệp mới sau dầu mỏ

Đối với các doanh nhân Việt Nam, câu chuyện này là một lời nhắc nhở quan trọng về tầm quan trọng của một khung pháp lý và thuế khóa ổn định, minh bạch. Nó cho thấy rằng sự khuyến khích đúng đắn có thể biến một quốc gia nhỏ thành một cường quốc công nghệ, trong khi các chính sách trừng phạt sự giàu có có thể phá hủy mọi nỗ lực xây dựng một hệ sinh thái khởi nghiệp bền vững.

Hy vọng rằng các nhà hoạch định chính sách sẽ nhận ra rằng, để có được một nền kinh tế hậu dầu mỏ thịnh vượng, họ cần những nhà sáng lập ở lại và xây dựng, chứ không phải lái họ ra đi vì những chính sách thuế không thể trả nổi.