Não bộ dưới tác động của chất thức thần: Không phải hỗn loạn mà là 'hòa mình vào thế giới'

Suốt khoảng một thập kỷ, giới khoa học thần kinh vẫn tin rằng chất thức thần (psychedelic) gây ra sự hỗn loạn trong não bộ. Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Nature đang thách thức quan điểm đó, hé lộ rằng não bộ dưới tác động của psilocybin không hề rơi vào trạng thái ngẫu nhiên vô định.

Một nhóm nghiên cứu tại Đại học Monash (Úc) đã sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích hình ảnh não bộ của 62 người tình nguyện chưa từng dùng chất thức thần, sau khi họ được cho dùng 19 miligam psilocybin — hợp chất có trong một số loại nấm.

Quan điểm cũ: Não bộ như cao tốc bị phá vỡ

Theo cách hiểu truyền thống, các mạng lưới thần kinh trong não — những mô hình giao tiếp ổn định đảm nhiệm thị giác, sự chú ý hay ý thức về bản thân — sẽ bị nới lỏng và bắt đầu "trò chuyện" với nhau cùng lúc. Các tín hiệu điện não đồ (EEG) trở nên nhiễu hơn và phức tạp hơn.

"Hãy hình dung các mạng lưới trong não như những đường cao tốc. Dưới tác động của chất thức thần, những đường cao tốc này vỡ ra thành nhiều hướng khác nhau."

Đó là cách Devon Stoliker, nhà thần kinh học tại Đại học Monash, mô tả hiện tượng này.

Tuy nhiên, chính Stoliker cũng không hài lòng với cách giải thích bằng "hỗn loạn". Ông đặt câu hỏi:

"Nó chưa bao giờ thực sự giải thích được vì sao một người lại có trải nghiệm ý nghĩa, vì sao họ có thể đạt được sự thấu hiểu, vì sao họ cảm thấy sáng rõ, và vì sao những điều này có thể chuyển hóa thành những thay đổi tâm lý tích cực."

Thí nghiệm PsiConnect: Thiền định trong buồng chụp MRI

Để tìm lời giải khác, Stoliker cùng các đồng nghiệp thiết kế một nghiên cứu mang tên PsiConnect. Những người tham gia thực hiện thiền định bên trong buồng chụp cộng hưởng từ (MRI), trong hai trạng thái: có và không có psilocybin.

Sau đó, nhóm nghiên cứu dùng AI để phân tích và so sánh hình ảnh não bộ giữa trạng thái "phê thuốc" và trạng thái tỉnh táo. Kết quả thu được không hẳn là sự hỗn loạn.

Thay vì vỡ vụn thành vô số hướng ngẫu nhiên, các mạng lưới thần kinh dường như tái tổ chức theo cách khác — linh hoạt hơn, kết nối rộng hơn, nhưng vẫn có cấu trúc nhất định. Điều này phần nào lý giải vì sao người dùng chất thức thần thường báo cáo những trải nghiệm mang tính "hòa mình vào thế giới" hoặc đạt được cái nhìn sâu sắc bất thường.

Ý nghĩa đối với nghiên cứu và ứng dụng

Phát hiện này có thể mở ra hướng đi mới cho lĩnh vực trị liệu bằng chất thức thần — vốn đang được nghiên cứu rộng rãi để điều trị trầm cảm, rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) và các vấn đề sức khỏe tâm thần khác.

Nếu hiệu ứng của psilocybin không phải là "phá hủy trật tự" mà là "tái cấu trúc linh hoạt", các nhà khoa học có thể tìm ra cách tối ưu hóa liệu pháp — chẳng hạn kết hợp với thiền định hoặc liệu pháp tâm lý có định hướng, như chính thiết kế của thí nghiệm PsiConnect.

Việc ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu thần kinh cũng cho thấy tiềm năng to lớn của công nghệ này trong y sinh — một xu hướng đang phát triển mạnh mẽ trên toàn cầu, bao gồm cả Việt Nam, nơi các nhóm nghiên cứu AI y tế đang từng bước hình thành.

Điều cần lưu ý

Nghiên cứu này không cổ xúy việc sử dụng chất thức thần một cách tự phát. Psilocybin vẫn là chất bị kiểm soát ở hầu hết các quốc gia, trong đó có Việt Nam, và chỉ nên được sử dụng trong môi trường nghiên cứu hoặc trị liệu có giám sát chặt chẽ.

Câu hỏi trung tâm mà PsiConnect đặt ra vẫn còn bỏ ngỏ: liệu sự thay đổi kết nối thần kinh này có thể được khai thác an toàn để cải thiện sức khỏe tâm thần hay không. Đó sẽ là hướng nghiên cứu tiếp theo của nhóm Stoliker và nhiều nhóm khác trên thế giới.