NASA chính thức bỏ cuộc trong nỗ lực giải cứu kính viễn vọng Swift

NASA và công ty khởi nghiệp Katalyst Space Technologies vừa tuyên bố hủy bỏ sứ mệnh robot nhằm cứu đài quan sát tia gamma Neil Gehrels Swift trước khi nó rơi trở lại khí quyển Trái Đất. Vệ tinh cứu hộ Link, được phóng lên quỹ đạo vào tháng 7, sẽ không thể hoàn thành nhiệm vụ do gặp sự cố nghiêm trọng về hệ thống điều hướng. Đây là một thất bại lớn đối với ngành công nghiệp dịch vụ vệ tinh (in-orbit servicing) đang non trẻ, đồng thời đặt ra dấu hỏi lớn về số phận của một trong những kính thiên văn quan trọng nhất trong lịch sử vật lý thiên văn.

Bối cảnh sứ mệnh giải cứu

Sứ mệnh giải cứu Swift được xem là một thử nghiệm đột phá: thay vì phóng một kính thiên văn mới tốn kém, NASA chọn cách "bảo dưỡng tại chỗ" một vệ tinh cũ vẫn còn hoạt động tốt. Vệ tinh cứu hộ Link, có kích thước bằng một chiếc tủ lạnh công nghiệp, được trang bị ba cánh tay robot và ba động cơ đẩy điện dùng khí xenon để tiếp cận, bám giữ và nâng Swift lên quỹ đạo an toàn hơn.

Nguyên nhân thất bại

Theo thông báo chính thức, Katalyst cho biết "các vấn đề liên tục về kiểm soát tư thế" (ongoing attitude control issues) đã ngăn cản Link hoàn thành nhiệm vụ cốt lõi là tiếp cận và khớp nối với Swift.

Điều này đồng nghĩa với việc vệ tinh không thể duy trì hướng ổn định trong không gian, một yêu cầu bắt buộc khi thực hiện thao tác "bắt giữ" vật thể đang trôi nổi với tốc độ hàng nghìn km/h.

"Tàu vũ trụ vẫn còn sống, và chúng tôi sẽ tận dụng tối đa khả năng còn lại của Link," đại diện Katalyst cho biết, đồng thời xác nhận vệ tinh này có thể sẽ được dùng để thử nghiệm hệ thống dẫn đường cận tiếp cận (close-in navigation) trong trường hợp nó có thể bay đến đủ gần Swift.

Swift sẽ ra đi, nhưng di sản còn mãi

Được phóng lên từ năm 2004, Swift là một trong những công cụ đắc lực nhất của giới thiên văn học. Với khả năng phát hiện và xoay nhanh về phía các vụ nổ tia gamma (GRB), Swift đã giúp các nhà khoa học giải mã hàng trăm bí ẩn về lỗ đen, siêu tân tinh và quá trình hình thành vũ trụ sơ khai.

• Swift đã phát hiện hơn 1.500 vụ nổ tia gamma kể từ khi đi vào hoạt động.
• Kính viễn vọng này đóng vai trò quan trọng trong việc xác định bản chất của các sự kiện sóng hấp dẫn.
• Dự kiến tự nhiên quan sát này sẽ tự rơi trở lại khí quyển vào cuối năm 2025 mà không có sự can thiệp nào.

Ý nghĩa đối với ngành dịch vụ không gian

Thất bại này là một bài học đắt giá cho lĩnh vực Dịch vụ trong quỹ đạo (In-Orbit Servicing) — một mảng được kỳ vọng sẽ trở thành "ngành sửa chữa ô tô" của nền kinh tế không gian mới. Các công ty như Katalyst, Astroscale hay Northrop Grumman đang chạy đua để phát triển công nghệ này nhằm kéo dài tuổi thọ các vệ tinh trị giá hàng trăm triệu USD.

Tuy nhiên, việc điều khiển một con tàu robot bay chính xác vào một vật thể đang di chuyển với tốc độ 7,5 km/giây ở độ cao 600km vẫn là một thách thức kỹ thuật cực kỳ khó khăn. Với người Việt, đây cũng là một ví dụ cho thấy rằng việc làm chủ công nghệ vũ trụ không chỉ nằm ở việc phóng thành công tên lửa, mà còn ở khả năng kiểm soát và vận hành tinh vi các thiết bị trong môi trường khắc nghiệt nhất — một lĩnh vực mà các kỹ sư trẻ Việt Nam hoàn toàn có thể theo đuổi học hỏi từ những thất bại này.

Tương lai của Katalyst

Dù sứ mệnh chính thất bại, Katalyst vẫn tuyên bố sẽ tiếp tục khai thác Link. Nếu "chạm trán" được với Swift, các kỹ sư vẫn có thể thu về dữ liệu quý giá về hệ thống dẫn đường và cảm biến — thứ sẽ giúp ích cho các sứ mệnh tương lai. Dù vậy, việc mất đi một đài quan sát khoa học còn hoạt động tốt là một tổn thất khó bù đắp cho cộng đồng thiên văn toàn cầu.

Về phía NASA, cơ quan này dự kiến sẽ công bố chi tiết kế hoạch ứng phó với quỹ đạo suy giảm của Swift trong những tuần tới, bao gồm phương án đốt cháy có kiểm soát hoặc để nó tự phân hủy khi đi vào bầu khí quyển.