Nên dạy con trai điều gì trong thời đại AGI?

Khi sắp đón đứa con đầu lòng, một lập trình viên nhận ra kỹ năng mưu sinh của mình bỗng trở nên mong manh trước làn sóng AGI. Bài viết đặt câu hỏi cốt lõi: mục đích của giáo dục là gì khi trí tuệ nhân tạo có thể đảm nhận nhiều công việc trí óc? Từ đó, tác giả tìm về tư tưởng của Neil Postman để lý giải vì sao trường học vẫn tồn tại lâu bền đến vậy.

Bài học từ những lời tiên đoán thất bại

Năm 1913, Thomas Edison từng tuyên bố sách sẽ sớm lỗi thời trong trường học và hệ thống giáo dục sẽ thay đổi hoàn toàn trong vòng mười năm. Hơn một thế kỷ sau, sách vẫn còn đó, và lời tiên đoán của Edison đã đi vào quên lãng.

Tác giả cũng tự nhận mình từng mắc sai lầm tương tự khi dự đoán vào năm 2013 rằng các khóa học trực tuyến đại chúng (MOOC) sẽ làm đảo lộn giáo dục. Điều này dẫn đến một quan sát thú vị: dường như chính những lời hoài nghi của giới công nghệ về sức sống của trường học cũng có "sức sống" riêng của nó.

"Sách sẽ sớm lỗi thời trong các trường công… Hệ thống trường học của chúng ta sẽ thay đổi hoàn toàn trong vòng mười năm." — Thomas Edison, 1913

Hiệu ứng Lindy và sức ì của trường học

Nassim Nicholas Taleb gọi hiện tượng này là Hiệu ứng Lindy: một thứ gì đó tồn tại càng lâu thì càng có khả năng tiếp tục tồn tại. Đại học Harvard, Yale và Princeton được thành lập để đào tạo giáo sĩ, và trong suốt 500 năm ở phương Tây, việc phụng sự Thiên Chúa là lý do chính đáng cho sự ra đời của các thiết chế học thuật.

Nhưng khi tôn giáo suy giảm, trường học vẫn đứng vững. Theo tác giả, chúng ta thường nhầm lẫn giữa lý do mà một thiết chế tuyên bố nó tồn tại với những động lực thực sự duy trì nó — những động lực tinh tế hơn, ít được nói ra hơn và thực dụng hơn nhiều, như quỹ tài trợ, uy tín và nhu cầu có người trông trẻ.

Những mục đích luôn biến chuyển của giáo dục

Giáo dục sống sót được là nhờ vào khả năng thích ứng của nhiều mục đích khác nhau mà nó phục vụ. Tác giả liệt kê một số mục đích:

• Trở thành người tốt
• Trở thành công dân tốt
• Kiếm sống
• Làm thế giới tốt đẹp hơn
• Nắm được những kiến thức cơ bản

Có thời, tác giả từng đúc kết mục đích của giáo dục chỉ bằng một từ duy nhất: "tháo vát". Lập luận khi đó là nếu một người có khả năng dùng bất kỳ nguồn lực nào để phát hiện và giải quyết vấn đề, người đó đã được giáo dục đầy đủ. Nhưng giờ đây, khi nhìn các AI agent vận hành vòng lặp công cụ của chúng, tác giả nhận ra phiên bản tháo vát hoàn hảo đã xuất hiện — và phẩm chất này có thể sẽ đi vào quên lãng như hệ thống thư viện Dewey hay truyền khẩu.

Khi nền tảng mưu sinh lung lay

Điều khiến tác giả bận tâm là mục đích "kiếm sống" hóa ra lại giữ vị trí trung tâm đến vậy trong quan niệm giáo dục của mình. Lý do nằm ở chỗ ông cần một trọng tài khách quan để đánh giá cái "tốt" trong giáo dục, và thị trường từng đảm nhận vai trò đó.

Steve Jobs và Bill Gates bỏ học đại học, nhưng thị trường vẫn đánh giá họ là người thành công. Einstein từng là học sinh trung bình, nhưng những đóng góp khoa học đã mở lối cho ông. Tuy nhiên, với những tiến bộ gần đây của AI trong toán học, cả hai con đường tỏa sáng này đều đang bị đe dọa.

Câu hỏi trở nên nhức nhối: Nếu AI lấy đi khả năng đóng góp của chúng ta, thì còn lại gì cho con cái chúng ta?

Những mục đích mới cho giáo dục

Neil Postman đưa ra một số đề xuất mà tác giả thấy đáng khích lệ — không hẳn vì nội dung, mà vì chúng chứng minh rằng chúng ta hoàn toàn có thể sáng tạo ra những mục đích mới cho giáo dục:

• Trái đất con tàu: tất cả chúng ta ở cùng một con thuyền, hãy chăm sóc lẫn nhau và chăm sóc hành tinh này
• Thí nghiệm nước Mỹ: khơi dậy tinh thần tò mò, ngạc nhiên và trách nhiệm về những gì nước Mỹ là và có thể trở thành
• Những người kiến tạo thế giới: mời học sinh tự tay làm ra các công cụ và câu chuyện định hình nên chính chúng ta

Phương tiện cũng chính là thông điệp

Tác giả bày tỏ tin tưởng mạnh mẽ vào luận điểm của Postman rằng "phương tiện là thông điệp" — cách chúng ta dạy một điều gì đó thường quan trọng hơn chính điều được dạy. Bên cạnh đó, ông đồng tình với quan điểm của Tiến sĩ Alfie Kohn rằng người lớn nên đối xử với trẻ em như con người, không phải đồ vật: "làm cùng" thay vì "làm lên".

Từ đó, kết luận mang tính nhân văn nhất có lẽ là: hãy mời chính con trẻ cùng tham gia định hình mục đích học tập, để cả gia đình cùng nhau tìm ra câu trả lời.

Với độc giả Việt Nam đang chứng kiến làn sóng AI tràn vào thị trường lao động, câu hỏi này càng trở nên thiết thực. Nhiều phụ huynh vốn xem điểm số và bằng cấp là thước đo duy nhất của thành công trong giáo dục, nhưng khi các mô hình ngôn ngữ lớn ngày càng giỏi giải toán và viết lách, việc cân nhắc lại những giá trị bền vững như tư duy phản biện, khả năng thích nghi và sự tử tế có thể là hướng đi đúng đắn hơn.