NetBSD tìm thấy vai trò mới: Hệ điều hành mã nguồn mở nói không với AI

Trong bối cảnh làng mã nguồn mở toàn cầu đang nghiêng dần về phía AI, một dự án hệ điều hành lâu đời bỗng nhiên tìm thấy chỗ đứng mới cho mình: NetBSD — hệ điều hành mã nguồn mở tuyên bố nói không với mã do trí tuệ nhân tạo tạo ra.

Quyên góp tăng vọt nhờ lập trường chống AI

Theo tài khoản Mastodon của dự án NetBSD, dự án đã nhận được số lượng quyên góp kỷ lục trong tháng trước. Tổng số tiền thu về lên tới 120.282 USD, vượt xa mục tiêu ban đầu chỉ 50.000 USD.

"Chúng tôi đã nhận được tổng cộng 120.282 USD. Đương nhiên, số tiền này đã lấp đầy hoàn toàn thanh mục tiêu quyên góp của chúng tôi, vốn được đặt ở mức 50.000 USD. Đã đến lúc tài trợ cho các dự án!"

Đây là một tín hiệu đáng mừng, trái ngược hẳn với tình trạng thiếu kinh phí thường thấy ở nhiều dự án mã nguồn mở. Sự gia tăng này diễn ra song song với việc ngày càng nhiều người trong các nhóm thảo luận về FOSS Unix quan tâm tới NetBSD.

Bối cảnh: Khi Linux "xuôi theo" AI

Bước ngoặt đến từ tháng 7, khi Linus Torvalds tuyên bố Linux không phải là dự án chống AI. Một tháng sau, dự án Debian tổ chức bỏ phiếu giữa các nhà phát triển và quyết định cho phép các đóng góp do AI tạo ra.

Đây được xem là lập trường trung dung, phổ biến hiện nay. Hội nghị Ubuntu Summit gần nhất mang đậm hơi thở AI. Lãnh đạo mảng Kỹ thuật Toàn cầu của Red Hat thậm chí đã gửi bản ghi nhớ về việc chuyển đổi sang "Vòng đời Phát triển Phần mềm dựa trên Tác tử" (Agentic Software Development Lifecycle).

Vấn đề nằm ở chỗ: một khi AI đã len vào nhân hệ điều hành (kernel), không bản phân phối nào có thể tránh khỏi nó hoàn toàn. Lập trường này khiến những người ưa chuộng mã code được viết thủ công cảm thấy khó chịu.

NetBSD: Lập trường rõ ràng và cứng rắn

NetBSD đã công bố lập trường của mình từ năm 2024, chỉ một tháng sau khi kỷ niệm 30 năm thành lập dự án. Quy định của dự án nêu rõ:

"Không được đưa mã code bị nhiễm vào kho lưu trữ. Mã code được tạo ra bởi mô hình ngôn ngữ lớn hoặc công nghệ tương tự — như Copilot của GitHub/Microsoft, ChatGPT của OpenAI, hay Code Llama của Facebook/Meta — được coi là mã bị nhiễm, và không được đưa vào nếu chưa có sự phê duyệt bằng văn bản trước đó của ban lãnh đạo."

Lý do đằng sau quy định này khá logic: rất khó để truy vết những con người thực sự đã viết nên đoạn mã mà các mô hình ngôn ngữ lớn "nhả ra", do đó người nộp mã không có cơ sở pháp lý để đặt giấy phép lên đó.

Sự khác biệt giữa các dự án BSD

Trong thế giới BSD, mỗi dự án có định hướng riêng:

• NetBSD: Tối giản, khả năng chuyển đổi nền tảng cao, cộng đồng thân thiện và chào đón.
• OpenBSD: Tập trung vào bảo mật, thậm chí từng loại bỏ toàn bộ hệ thống con Bluetooth vì không đạt chuẩn. Cộng đồng ít khoan dung hơn.
• FreeBSD: Dự án lớn nhất trong nhóm, với các bản phân phối riêng như GhostBSD, MidnightBSD, NextBSD và một số bản chạy trên NAS.

Đáng chú ý, ban lãnh đạo FreeBSD đã tranh luận hơn một năm về việc có nên cho phép mã do AI tạo ra hay không, nhưng vẫn chưa đạt được đồng thuận. Trong khi đó, trưởng dự án OpenBSD là Theo de Raadt cho biết dự án không thể chấp nhận mã do AI tạo, song hướng dẫn này có vẻ chưa được thực thi triệt để — ứng dụng tmux trong OpenBSD đã từng chấp nhận các thay đổi có hỗ trợ của AI.

Ý nghĩa với cộng đồng mã nguồn mở

Câu chuyện của NetBSD phản ánh một xu hướng đáng chú ý: khi làn sóng AI càng ồn ào, những người chủ động muốn tránh nó càng tìm đến những nơi trú ẩn rõ ràng về lập trường. Với các lập trình viên và quản trị viên hệ thống tại Việt Nam đang cân nhắc giữa các nền tảng mã nguồn mở, NetBSD có thể là một lựa chọn đáng tham khảo nếu họ quan tâm đến tính tối giản, khả năng chạy trên nhiều loại phần cứng cũ, và một cộng đồng sẵn sàng hỗ trợ.

Dù vậy, cần lưu ý rằng NetBSD vẫn còn khá nhỏ bé so với Linux. Tại Hội nghị Open Source Summit châu Âu tổ chức ở Praha, gần như không có bất kỳ đề cập nào đến các dự án BSD — thậm chí một số người từ Let's Encrypt còn tỏ ra bối rối khi nghe nhắc đến cái tên NetBSD.

Liệu lập trường "nói không với AI" có đủ để NetBSD duy trì và phát triển trong dài hạn, hay nó sẽ khiến dự án bị bỏ lại phía sau? Đó vẫn là câu hỏi để ngỏ. Nhưng với những ai coi trọng mã code do con người viết tay, sự tồn tại của một dự án như NetBSD vẫn là điều đáng quý.