Ngành công nghiệp ghi âm Úc từ chối xếp hạng nhạc do AI tạo ra

Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Úc (ARIA) vừa quyết định không đưa các bản nhạc do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra vào bảng xếp hạng album và đĩa đơn bán chạy nhất. Quyết định có hiệu lực từ tuần này, biến ARIA trở thành tổ chức đầu tiên trên thế giới áp dụng bộ nguyên tắc mới của Liên đoàn Công nghiệp Ghi âm Quốc tế (IFPI).

Bối cảnh: khi nhạc AI "vô tình" lọt top

Động thái này diễn ra sau hai sự kiện âm nhạc đáng chú ý. Đầu tiên là một bản cover ca khúc "Like a Prayer" của Madonna do AI hỗ trợ đã lọt vào top 10 bảng xếp hạng Úc, gây tranh cãi dữ dội về việc liệu dùng AI để sáng tác nhạc có phải là quyết định sáng tạo "lệch tông" hay không.

Sự kiện thứ hai là IFPI công bố bộ nguyên tắc "quản lý tính đủ điều kiện của các bản ghi âm phát triển bằng dịch vụ AI tạo sinh để đưa vào bảng xếp hạng âm nhạc chính thức" vào cuối tháng 7 vừa qua.

Bộ tiêu chí "hợp xướng" từ IFPI

Theo IFPI, để một bản nhạc đủ điều kiện xuất hiện trên bảng xếp hạng, nó phải đáp ứng đầy đủ sáu tiêu chí sau:

• Các dịch vụ AI tạo sinh được sử dụng phải được cấp phép hợp pháp và có sự cho phép rõ ràng.
• Bản nhạc phải do con người tạo ra một cách đáng kể (substantially human made).
• Không gây lo ngại về thao túng thị trường hoặc hành vi người dùng.
• Tuân thủ luật pháp hiện hành, bao gồm bản quyền, quyền liên quan và quyền nhân thân.
• Việc phát hành không vi phạm điều khoản sử dụng của dịch vụ AI được dùng.
• Việc sử dụng AI phải được gắn nhãn minh bạch cho người tiêu dùng trên các nền tảng phát trực tuyến, theo quy định pháp luật hoặc tiêu chuẩn ngành.

Điểm mấu chốt mà IFPI nhắm tới không phải là bản thân công nghệ AI, mà là các dịch vụ AI tạo nhạc mà không trả phí bản quyền.

"Các bản nhạc tạo bằng AI tạo sinh đã xuất hiện trên các nền tảng phát trực tuyến, nhưng nhiều bản được phát triển bằng công cụ huấn luyện trên nhạc của nghệ sĩ mà không được phép", thông báo của IFPI nêu rõ. "Để giải quyết vấn đề này, các hãng đĩa đang thúc đẩy phát triển và cấp phép cho các dịch vụ nhạc AI tôn trọng quyền của người sáng tạo."

"Dàn hợp xướng" các ông lớn và quyết định tiên phong của ARIA

Bộ nguyên tắc trên có sự tham gia soạn thảo của loạt "anh tài" trong ngành công nghiệp âm nhạc, gồm Sony Music, Universal Music Group và Warner Music Group. Theo đó, các hãng đĩa và đơn vị lập bảng xếp hạng sẽ không còn công bố số liệu doanh số và lượt phát trực tuyến của nghệ sĩ dùng AI không có giấy phép.

Giám đốc điều hành ARIA, bà Annabelle Herd, đưa ra tuyên bố nhấn mạnh thông điệp cấp phép:

"Các nghệ sĩ đã dùng công cụ AI trong tác phẩm của họ — bảng xếp hạng có thể và nên thay đổi để phù hợp với điều đó. Nhưng âm nhạc được tạo ra hoàn toàn bởi các dịch vụ xây dựng dựa trên bản ghi âm của nghệ sĩ lại là một vấn đề hoàn toàn khác."

Hàm ý cho thị trường nhạc số tại Việt Nam

Quyết định của ARIA đặt ra câu hỏi đáng suy ngẫm cho thị trường nhạc số Việt Nam, nơi các nền tảng như Zing MP3, Spotify hay Apple Music ngày càng phổ biến. Nếu làn sóng nhạc AI tràn vào, việc phân biệt giữa tác phẩm "con người tạo ra" và "máy móc tạo ra" sẽ là bài toán khó cho các nhà quản lý và nghệ sĩ. Việc thiếu khung pháp lý rõ ràng về bản quyền AI tại Việt Nam cũng khiến câu chuyện này càng trở nên cấp thiết, đặc biệt khi cộng đồng sáng tạo nội dung số trong nước đang phát triển rất nhanh.

Liệu các nền tảng nghe nhạc tại Việt Nam có sớm học theo cách tiếp cận của Úc để bảo vệ quyền lợi nghệ sĩ? Thời gian sẽ trả lời — nhưng một điều chắc chắn: cuộc chiến giữa "người" và "máy" trong lĩnh vực sáng tạo chỉ mới bắt đầu.