Nghị sĩ Anh kêu gọi thành lập cơ quan giám sát AI có "răng nanh"

Các nhà lập pháp Anh đang gây áp lực buộc chính phủ phải hành động trước sự phát triển chóng mặt của trí tuệ nhân tạo. Trong một báo cáo mới công bố, họ yêu cầu thành lập một cơ quan giám sát AI độc lập với quyền lực thực thi đủ mạnh, đồng thời cảnh báo rằng khung pháp lý hiện tại còn rời rạc và khiến người dân gặp khó khăn khi tìm kiếm biện pháp khắc phục.

Khung pháp lý hiện hành bị đánh giá là "phân mảnh và khó điều hướng"

Ủy ban hỗn hợp về Quyền con người (JCHR) – bao gồm các nghị sĩ Hạ viện và thành viên Thượng viện – cho biết mặc dù nhiều luật và quy định khác nhau có áp dụng cho một số hệ thống AI, nhưng bức tranh pháp lý tổng thể vẫn còn chắp vá và chồng chéo.

Điểm mấu chốt là không có cơ quan nào điều phối việc quản lý AI, tạo ra những lỗ hổng khiến người bị tổn hại bởi AI gặp khó khăn trong việc yêu cầu bồi thường pháp lý.

"Điều rõ ràng là hiện tại chúng ta chưa sẵn sàng đối phó với những hậu quả của AI, dù chúng có thể nghiêm trọng đến đâu. Không một nơi nào trên thế giới, kể cả Anh, có cách tiếp cận lập pháp và quản lý AI phù hợp với mục đích." – Alex Sobel, nghị sĩ, chủ tịch ủy ban

Ông Sobel nhấn mạnh cần có luật mới để thiết lập một bộ biện pháp bảo vệ toàn diện, bao quát toàn bộ chuỗi cung ứng AI và vòng đời của nó. Theo ông, cần thành lập một cơ quan quản lý AI duy nhất có nhiệm vụ hoạch định chính sách, giám sát hoạt động và đủ quyền lực để đảm bảo thực thi.

Chính phủ Anh chậm ban hành luật AI

Các chính phủ Anh kế tiếp nhau đều đã đề cập đến kế hoạch quản lý AI nhưng chưa đi đến hành động cụ thể.

• Năm 2023, chính phủ Bảo thủ trước đây đề xuất cách tiếp cận dựa trên các tác hại đã biết thay vì những rủi ro tiềm tàng.
• Sau khi lên nắm quyền năm 2024, chính phủ Công đảng tuyên bố sẽ "tìm cách ban hành luật phù hợp để đặt ra yêu cầu đối với những đơn vị phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo mạnh nhất".
• Tuy nhiên, đến nay luật này vẫn chưa được trình ra.

Báo cáo của JCHR cho biết Meta – công ty sở hữu Facebook và WhatsApp – đã hoan nghênh cách tiếp cận của chính phủ. Nhưng nhiều nhân chứng khác, đặc biệt là các tổ chức bảo vệ quyền con người, giới hành pháp và các cơ quan kỹ thuật, lại chỉ trích gay gắt: cách tiếp cận này bị mô tả là "thiếu phê phán và giảm bớt quy định", thậm chí là "ngủ quên trên vô lăng".

Rủi ro phân biệt đối xử và thách thức về quyền con người

Báo cáo cảnh báo các hệ thống AI có xu hướng đưa ra kết quả phân biệt đối xử một cách bất công. Điều này có thể xuất phát từ định kiến trong tập dữ liệu huấn luyện, cũng như từ cách thức phát triển và triển khai hệ thống. Đây là mối đe dọa trực tiếp đến quyền con người của người dân Anh và nhiều nơi khác.

Các nghị sĩ và thành viên Thượng viện khuyến nghị áp dụng cách tiếp cận dựa trên rủi ro, với các yêu cầu nhẹ nhàng hơn cho những hệ thống ít rủi ro nhằm tránh gây quá tải cho các tổ chức sử dụng chúng.

Dự luật AI được đề xuất cần:

• Đặt ra nghĩa vụ nghiêm ngặt hơn đối với các hệ thống và mô hình AI có mức rủi ro cao.
• Yêu cầu minh bạch bắt buộc trong suốt vòng đời của AI.
• Thành lập một cơ quan giám sát AI độc lập trên cơ sở luật định, đóng vai trò đầu mối tiếp nhận lo ngại về việc sử dụng AI, đồng thời thực hiện giám sát các tác hại và rủi ro liên quan.

"Cần hành động khẩn cấp để bịt các lỗ hổng trong khung pháp lý vốn đang phân mảnh và khó điều hướng." – trích báo cáo JCHR

Bối cảnh quốc tế: EU đã đi trước, Mỹ vẫn giẫm chân tại chỗ

Trong khi Anh còn loay hoay, Liên minh châu Âu đã thông qua Đạo luật AI (AI Act) với cách tiếp cận dựa trên rủi ro, áp đặt các nghĩa vụ khác nhau tùy theo mức độ rủi ro và cấm hoàn toàn một số hành vi nhất định.

Về phía Mỹ, quốc gia này chưa có luật AI tổng thể. Sắc lệnh hành pháp tháng 12/2025 của chính quyền Trump kêu gọi một "tiêu chuẩn quốc gia với gánh nặng tối thiểu" và chỉ đạo các quan chức liên bang thách thức những luật AI cấp bang mà họ cho là không nhất quán với chính sách này.

Ý nghĩa đối với Việt Nam

Câu chuyện nước Anh là lời cảnh tỉnh cho nhiều quốc gia đang chạy đua phát triển AI nhưng chậm xây dựng hành lang pháp lý. Việt Nam hiện cũng đang trong quá trình hoàn thiện các quy định liên quan đến AI và dữ liệu. Kinh nghiệm từ Anh cho thấy việc thiếu một cơ quan đầu mối và cách tiếp cận chắp vá có thể khiến cả doanh nghiệp lẫn người dùng rơi vào thế bị động khi sự cố xảy ra – một bài học đáng lưu tâm khi làn sóng AI đang thâm nhập sâu vào mọi ngành nghề.