Nghĩa địa nhà thông minh ngày càng đông: Khi đám mây không thuộc về chúng ta

Một thập kỷ trước, nhóm kỹ sư từng làm việc tại Apple đã tạo ra chiếc lò nướng thông minh June Oven. Với cân điện tử tích hợp, thanh gia nhiệt chuẩn nhà hàng, camera và khả năng nhận diện từng loại thực phẩm để nướng chín hoàn hảo, đây từng là chuẩn mực cho ngành thiết bị nấu ăn thông minh. Giá bán lên tới 1.495 USD, đắt đỏ một cách phi lý, nhưng June Oven nhanh chóng tạo dựng được một nhóm người dùng trung thành — và mở rộng hơn nữa khi hãng cho ra mắt phiên bản có giá phải chăng hơn.

Tuần này, June chính thức "tắt đèn". Weber — công ty đã mua lại June từ tháng 1 năm 2021 và ngừng sản xuất lò nướng vào năm 2022 — đã đóng ứng dụng và dịch vụ đám mây, biến những chiếc lò nướng thông minh trong nhà người dùng thành những chiếc lò nướng đơn thuần. Không còn điều khiển qua app, không còn cập nhật phần mềm, không còn tính năng nhận diện thực phẩm bằng AI để làm chín chiếc bánh strudel một cách hoàn hảo. Bạn vẫn có thể dùng nó như một chiếc lò nướng bình thường, nhưng sẽ không có hỗ trợ hay phụ tùng thay thế, và nếu buộc phải khôi phục cài đặt gốc vì lý do nào đó, đó có thể là dấu chấm hết cho thiết bị.

Weber cho biết đã cân nhắc mở mã nguồn công nghệ để ai đó có thể duy trì nó, nhưng quyết định không làm vậy vì IP của June là một phần trong nền tảng Weber Connect của họ.

Lò nướng thông minh và các thiết bị nhà thông minh đang dần trở thành đồ bỏ đi

Nghĩa địa nhà thông minh ngày càng đông

June chỉ là cái tên mới nhất trong danh sách dài đến mức chán nản những sản phẩm thông minh đã "qua đời" trong vòng hai năm trở lại đây. Nest Secure, các thế hệ Nest Thermostat đầu tiên, dòng WeMo của Belkin, robot hút bụi Neato, lò nướng thông minh Brava, nút nhấn Pop của Logitech, loa SoundTouch của Bose và bóng đèn thông minh Sengled đều đã mất đi "đường sống" của mình.

Một số sản phẩm may mắn được cứu nhờ API cục bộ và các giao thức như Zigbee, Thread, Apple HomeKit, hoặc tích hợp với Home Assistant. Nhưng phần lớn — giống như June Oven — đều phải sống những ngày còn lại trong trạng thái "xác sống".

Điểm sáng duy nhất, nếu muốn nhìn theo hướng tích cực, là hầu hết các thiết bị này chỉ suy giảm chức năng chứ không chết hẳn. June và Brava vẫn hoạt động như lò nướng. Nest Thermostat vẫn điều khiển được hệ thống sưởi và làm mát, giống như chiếc hộp nhựa trị giá 30 USD mà nó từng thay thế. Neato vẫn hút bụi được. Nhưng khả năng truy cập từ xa, điều khiển bằng giọng nói, cập nhật và mọi tính năng thông minh khác mà bạn bỏ tiền ra mua — tất cả đều biến mất. Một số thiết bị như Nest Secure thì giờ chỉ còn là rác thải điện tử thuần túy.

Hiếm hoi những cuộc "hồi sinh"

Luôn có khả năng một ai đó sẽ giải cứu thiết bị, nhưng rất hiếm khi điều đó xảy ra. Đôi khi một người dùng táo bạo có thể tìm cách kết nối "xác chết không đầu" với Home Assistant — nền tảng mã nguồn mở đã trở thành nơi trú ẩn mặc định cho các thiết bị nhà thông minh đã "chết". Khi nền tảng chiếu sáng thông minh Insteon đóng cửa năm 2022, chính người dùng đã mua lại công ty và hồi sinh nó. Bose đảo ngược quyết định và mở mã nguồn API SoundTouch. Nhà sáng lập Pebble đã đưa chiếc đồng hồ thông minh mang tính biểu tượng trở lại sau khi liên minh Rebble duy trì nó trong tình trạng "sống thực vật".

Matt Van Horn, đồng sáng lập June, cho biết trên X rằng ông đã cố gắng duy trì máy chủ hoạt động nhưng không thành công.

Điểm tới hạn của nhà thông minh

Ngành nhà thông minh đã chạm đến điểm tới hạn. Nhiều công ty tiên phong đang già đi — một thập kỷ là khoảng thời gian quá dài với một startup. Hầu hết đã bị các công ty lớn hơn thâu tóm, mà lý do thường là vì vẻ ngoài hào nhoáng của sản phẩm chứ không phải vì lợi nhuận.

Trước đây, xây dựng một máy chủ đám mây rẻ hơn nhiều so với làm một hub cục bộ. Nhưng máy chủ thì mãi tốn tiền, và một khi công ty quyết định khai tử sản phẩm, động lực tiếp tục chi trả sẽ nhanh chóng biến mất.

Đây dường như cũng là kịch bản đang xảy ra với Level Lock — một startup khác do cựu kỹ sư Apple sáng lập, từng tạo ra một sản phẩm thay thế tuyệt đẹp cho ổ khóa cửa thông thường. Assa Abloy đã mua lại công ty khóa thông minh này và sa thải phần lớn đội ngũ ngay lập tức. Level Lock vẫn tồn tại, nhưng sẽ kéo dài được bao lâu là câu hỏi lớn.

Ba điều cần thay đổi

Để ngăn chặn tình trạng ngày càng nhiều người dùng bị "đốt tiền", ba việc cần phải xảy ra: cần có luật bảo vệ người tiêu dùng; nhà sản xuất cần chủ động xây dựng biện pháp bảo vệ; và người dùng cần biết cách tự bảo vệ mình.

Consumer Reports đang thúc đẩy luật pháp về thiết bị IoT kết nối, trong đó yêu cầu nhà sản xuất phải cung cấp API cục bộ cho thiết bị trước khi ngừng dịch vụ đám mây. Điều này cho phép thiết bị tiếp tục giao tiếp với những nền tảng như Home Assistant thay vì trở thành đồ chặn giấy. Đây cơ bản là điều Bose đã làm với SoundTouch, và các công ty khác nên học theo.

Khi xây dựng thiết bị kết nối, nhà sản xuất cần đảm bảo nó hoạt động được mà không cần đám mây. Bao gồm nút bấm vật lý để không phụ thuộc vào ứng dụng, và sử dụng các giao thức cục bộ song song với kết nối đám mây. Đây chính là vấn đề then chốt mà chuẩn nhà thông minh Matter được tạo ra để giải quyết: thiết bị Matter có thể giữ lại nhiều chức năng trên nền tảng Matter, bất kể doanh nghiệp của nhà sản xuất ra sao.

Tôi hoàn toàn đồng ý với lời khuyên của Stacey Higginbotham dành cho nhà sản xuất: họ cần "thiết kế cho cái chết ngay từ ngày đầu tiên", hoặc ít nhất là lên kế hoạch chi trả cho "đám tang". Amazon đã hoàn tiền cho bất kỳ ai mua Halo trong vòng 12 tháng trước khi khai tử vòng đeo theo dõi sức khỏe này. Vorwerk hứa duy trì Neato trong 5 năm; khi rút ngắn xuống còn 2 năm, họ ít nhất cũng tặng một số người dùng sản phẩm thay thế miễn phí.

Các thiết bị thông minh phụ thuộc đám mây có nguy cơ trở thành rác thải điện tử

Lời khuyên cho người mua

Một thiết bị chỉ biết nói chuyện với đám mây thì đã đi được nửa đường vào nấm mồ rồi.

Lời khuyên của tôi khi mua thiết bị nhà thông minh vẫn không thay đổi:

• Đảm bảo thiết bị hỗ trợ điều khiển cục bộ, có nút bấm vật lý (hoặc điều khiển từ xa trực tiếp) và có thể hoạt động "ngoại tuyến".
• Đừng bỏ qua các tính năng kết nối đám mây vì chúng có thể mang lại giá trị thực sự, nhưng hãy nhớ rằng bất kỳ tính năng nào phụ thuộc vào máy chủ đều có thể "chết" một ngày nào đó.
• Ưu tiên các giao thức cục bộ như Zigbee, Z-Wave, Thread và Bluetooth để kéo dài tuổi thọ sản phẩm.

Đằng sau những cái chết là tiền

Sự sụp đổ nhanh chóng của lò nướng thông minh Brava có thể truy nguyên về một thương vụ đầu tư tư nhân. Theo Michael Wolf của The Spoon, công ty mẹ của Brava là Middleby đã bán mảng kinh doanh bếp gia dụng cho 26North chỉ vài tuần trước khi Brava đóng cửa. Sự "ra đi" của Nest Secure bắt đầu không lâu sau khi Google đầu tư 450 triệu USD vào công ty an ninh nhà ở ADT.

Đám mây cũng là một mô hình kinh doanh. Nhiều công ty giữ thiết bị phụ thuộc đám mây vì doanh thu. Chamberlain, nhà sản xuất động cơ cửa gara MyQ phổ biến, đã chặn "truy cập API trái phép" để ngăn người dùng Home Assistant điều khiển cửa gara qua nền tảng này, và phát triển các giao thức bảo mật mới nhằm ngăn chặn những ai tìm cách lách qua đám mây của họ.

Vì sao điều này quan trọng với người dùng Việt Nam

Câu chuyện này đặc biệt đáng lưu tâm với người tiêu dùng Việt Nam, nơi thị trường nhà thông minh đang phát triển nhanh chóng với các thương hiệu như Xiaomi, Aqara, Tuya hay các sản phẩm nội địa. Phần lớn các thiết bị giá rẻ này phụ thuộc vào máy chủ đám mây đặt ở nước ngoài — nghĩa là rủi ro "biến thành đồ bỏ" thậm chí còn cao hơn.

Khi chọn mua thiết bị, người dùng nên ưu tiên các sản phẩm hỗ trợ Home Assistant, Matter/Thread, hoặc các giao thức cục bộ như Zigbee. Chúng không chỉ giúp kéo dài tuổi thọ thiết bị mà còn bảo vệ quyền riêng tư, vì dữ liệu không phải lúc nào cũng được gửi ra máy chủ nước ngoài.

Nếu muốn tự xây dựng một hệ thống nhà thông minh do mình làm chủ, có thể tham khảo hướng dẫn bắt đầu với Home Assistant — nền tảng mã nguồn mở ưu tiên cục bộ, cùng các bài viết chuyên sâu về giá trị của những giao thức đã được kiểm chứng như Zigbee và Z-Wave.

Sự thật đơn giản là: chiếc lò nướng June từng tuyệt đẹp, cho đến khi nó không còn là chính nó nữa. Và đám mây — nơi lưu giữ linh hồn của mọi thiết bị thông minh — chưa bao giờ thuộc về chúng ta.