Nikon loại thí sinh vô địch cuộc thi video hiển vi vì dùng AI tạo sinh

Nikon vừa tuyên bố loại một video khỏi vị trí quán quân cuộc thi Small World in Motion với lý do tác phẩm "không tuân thủ quy chế cuộc thi liên quan đến AI tạo sinh". Đây là một trong những tranh cãi đáng chú ý nhất về ranh giới giữa nhiếp ảnh khoa học và trí tuệ nhân tạo.

Hình ảnh từ video đoạt giải ban đầu của Tiến sĩ Ning Xu

Từ nghi ngờ đến quyết định loại

Theo BBC, video đoạt giải nhất ban đầu của Tiến sĩ Ning Xu được giới thiệu là ghi lại "những cấu trúc nhỏ như sợi tóc gọi là lông mao đang chuyển động trong đường thở của một đứa trẻ mắc bệnh hô hấp PCD". Tuy nhiên, sau khi video lan truyền, nhiều chuyên gia và cộng đồng mạng bắt đầu đặt câu hỏi về tính xác thực của nó.

Nikon cho biết đã tiến hành rà soát video sau những hoài nghi trực tuyến. Trong một bình luận trên LinkedIn, Tiến sĩ Xu thừa nhận đã sử dụng AI:

"Một phương pháp mạng nơ-ron không giám sát sau đó đã được dùng để hậu kỳ có hỗ trợ AI, nhằm phân biệt và trực quan hóa các đặc điểm trong ảnh thang độ xám được tái tạo từ dữ liệu hình ảnh quang học siêu phân giải."

Vị trí quán quân đổi chủ

Video của Tiến sĩ Xu hiện đã bị loại và dường như bị gỡ khỏi trang web của Nikon. Theo bảng xếp hạng cập nhật của cuộc thi, tác phẩm của Nguyen Nam Nhat giờ đây giữ vị trí thứ nhất.

Trong tuyên bố chính thức, Nikon cho biết kế hoạch "xem xét lại quy chế và quy trình đánh giá cho các bài dự thi trong tương lai". Hãng cũng nhấn mạnh rằng quyết định loại video "không nên được hiểu là sự đánh giá về uy tín nghề nghiệp, đóng góp khoa học hay ý định của người dự thi".

Ranh giới mờ giữa khoa học và AI

Sự việc phản ánh một câu hỏi ngày càng nan giải trong cộng đồng khoa học và nhiếp ảnh: AI tạo sinh có được phép tham gia vào quá trình tạo ra bằng chứng khoa học hay không? Trong lĩnh vực hiển vi, nơi hình ảnh được xem như dữ liệu nghiên cứu, việc dùng AI để "tô điểm" hay làm nổi bật cấu trúc có thể dẫn tới nguy cơ tạo ra hình ảnh không phản ánh đúng thực tế.

Những năm gần đây, các cuộc thi nhiếp ảnh và minh họa khoa học lớn như cuộc thi của Nature hay Wellcome Photography Prize cũng từng phải bổ sung quy định về việc khai báo sử dụng AI. Điều này cho thấy các ban tổ chức đang phải chạy đua để cập nhật quy chế trước tốc độ phát triển của công cụ AI tạo sinh.

Bài học cho các cuộc thi công nghệ

Với cộng đồng công nghệ và khoa học Việt Nam, câu chuyện này mang lại vài bài học đáng lưu ý:

• Minh bạch là bắt buộc: mọi sự can thiệp của AI vào dữ liệu, hình ảnh hay kết quả nghiên cứu cần được khai báo rõ ràng
• Quy chế cần cập nhật liên tục: các cuộc thi về AI, nhiếp ảnh khoa học, dữ liệu mở cần có điều khoản cụ thể về AI tạo sinh
• Uy tín khoa học đặt lên hàng đầu: ngay cả khi công cụ AI hữu ích, việc sử dụng thiếu minh bạch có thể phá hủy niềm tin vào kết quả nghiên cứu

Việc Nikon chủ động rà soát và điều chỉnh quy chế sau sự việc được xem là bước đi cần thiết, nhưng cũng cho thấy các tổ chức khoa học vẫn còn nhiều việc phải làm để thích ứng với kỷ nguyên AI tạo sinh.