Phoenix Tailings: Con đường sạch hơn để khai thác đất hiếm từ phế thải mỏ

Kim loại đất hiếm là thành phần không thể thiếu trong động cơ xe điện, tuabin gió, nam châm vĩnh cửu và hàng loạt thiết bị điện tử. Tuy nhiên, quá trình khai thác và tinh luyện chúng từ lâu gắn liền với ô nhiễm nặng nề. Một startup đến từ Mỹ đang cố gắng thay đổi điều đó bằng cách lấy đất hiếm từ chính phế thải của ngành khai khoáng.

Từ nỗi ám ảnh tuổi thơ đến sứ mệnh công nghệ

Tomás Villalón Jr., cựu sinh viên ngành khoa học và kỹ thuật vật liệu của MIT, lớn lên ở San Antonio, Texas, nhưng luôn nhớ rõ lớp sương mù ô nhiễm bao phủ Monterrey, Mexico — quê hương của gia đình anh và là trung tâm luyện thép, gia công kim loại lớn.

"Tôi có động lực vì đã tận mắt chứng kiến ngành luyện kim gây ra những gì", Villalón chia sẻ.

Anh bắt đầu suy nghĩ về luyện kim bền vững từ năm cuối đại học, khi làm việc tại Boston Metal — một công ty tách ra từ MIT chuyên giảm phát thải carbon trong sản xuất thép. Đến năm 2019, anh đồng sáng lập Phoenix Tailings cùng Michelle Chao, Nick Myers và Anthony Balladon, hiện giữ vai trò giám đốc công nghệ.

Bài toán phế thải khổng lồ của ngành mỏ

Theo Villalón, chỉ riêng hệ sinh thái khai khoáng đã tạo ra hàng tỷ tấn phế thải mỗi năm.

• Lượng phế thải này thường bị coi là gánh nặng môi trường và được xử lý tốn kém
• Trong khi đó, phế thải lại chứa hàm lượng đất hiếm đáng kể chưa được tận dụng
• Việc khai thác mỏ mới ngày càng khó khăn và gây phản ứng mạnh từ cộng đồng địa phương

"Chúng ta buộc phải loại bỏ nguồn ô nhiễm này", Villalón nhấn mạnh.

Quy trình điện hóa không độc hại, không carbon

Phoenix Tailings khẳng định kỹ thuật điện hóa độc quyền của mình để xử lý đất hiếm không sinh ra chất độc và không phát thải carbon khi vận hành bằng năng lượng tái tạo.

Đây là điểm khác biệt lớn so với phương pháp tinh luyện truyền thống, vốn thường dùng hóa chất mạnh và tiêu tốn nhiều năng lượng. Nếu được triển khai ở quy mô công nghiệp, hướng tiếp cận này có thể giúp giảm áp lực lên môi trường trong chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu.

Ý nghĩa với thị trường Việt Nam

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có trữ lượng đất hiếm lớn trên thế giới, tập trung chủ yếu ở các tỉnh phía Bắc như Lai Châu, Lào Cai và Yên Bái. Tuy nhiên, năng lực tinh luyện trong nước vẫn còn hạn chế, phần lớn nguyên liệu thô phải xuất khẩu hoặc phụ thuộc công nghệ nước ngoài.

Những công nghệ như của Phoenix Tailings mở ra triển vọng đáng chú ý:

• Tận dụng phế thải từ các mỏ đất hiếm cũ để thu hồi kim loại giá trị cao
• Giảm rủi ro ô nhiễm — vấn đề từng gây tranh cãi tại nhiều dự án khai khoáng trong nước
• Thu hút đầu tư vào phân khúc công nghệ xử lý và tái chế kim loại chiến lược

Trong bối cảnh cuộc đua kiểm soát chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu đang nóng lên, các giải pháp khai thác sạch và hiệu quả hơn không chỉ là câu chuyện môi trường, mà còn là yếu tố cạnh tranh chiến lược đối với các quốc gia sở hữu tài nguyên như Việt Nam.