"Robot" là một khái niệm xã hội: Vì sao máy rửa bát không phải là robot

Cách hiệu quả nhất để chọc tức một chuyên gia robot là đưa ra cho họ một định nghĩa gây tranh cãi về từ "robot". Khi còn tham gia một hội đồng xây dựng tiêu chuẩn an toàn công nghiệp, chúng tôi từng dành trọn hai ngày để cố định nghĩa "robot" sao cho đủ rộng để tiêu chuẩn bao quát mọi ứng dụng có thể hình dung của cánh tay robot trong tự động hóa công nghiệp, nhưng cũng đủ hẹp để vô tình không trói buộc những loại robot công nghiệp mới vào một bộ quy chuẩn sai lệch. Đó là hai ngày cực kỳ thú vị.

Và rồi đồng nghiệp của tôi, Tina, ném một quả lựu đạn vào cuộc tranh luận: cô ấy khẳng định máy rửa bát là một robot.

Cuộc tranh cãi kỹ thuật không đi đến đâu

Có hai cách để phản bác Tina. Cách thứ nhất là tranh luận thuần túy về mặt kỹ thuật. Vấn đề của tôi nằm ở chỗ tôi không đồng ý với cách cô ấy mô tả khả năng "thao tác" của máy rửa bát. Các cánh phun nước và cơ chế nhả xà phòng chỉ là những cơ cấu máy móc — chúng không hề cầm nắm đồ vật, mà thao tác vốn dĩ là việc xử lý đồ vật.

Máy rửa bát chắc chắn là một hệ thống tự động, và ngày càng "thông minh" (dù tôi vẫn nhìn đểu hãng sản xuất gọi chiếc máy nhà tôi là "hoàn toàn tự hành" chỉ vì nó tự mở hé cửa khi xong việc để mọi thứ nguội bớt). Nhưng chúng không phải robot. Chúng không đáp ứng định nghĩa kỹ thuật mà Tina đã dùng.

Nhưng định nghĩa kỹ thuật vốn không quan trọng

Cách tôi thích hơn là nói thẳng với Tina rằng cô ấy sai vì robot không thực sự được định nghĩa bởi công nghệ của nó — nên tranh cãi theo hướng đó là vô nghĩa. Từ này, và cách chúng ta áp dụng nó, hoàn toàn là một khái niệm xã hội.

"Robot" là phát minh của khoa học viễn tưởng — cụ thể là của Karel Čapek trong vở kịch Rossum's Universal Robots năm 1920. Robot tiếp tục được khám phá qua khoa học viễn tưởng suốt nhiều thập kỷ trước khi thứ đầu tiên được gọi là robot trở thành sản phẩm mua được. Những cỗ máy tự động không mang tên robot đã tồn tại từ rất lâu trước khi từ này ra đời, và vẫn tồn tại đến nay.

Đó là bởi vì "robot" không phải là mô tả về chức năng kỹ thuật. Nó dùng để mô tả một cỗ máy tự động mà chúng ta có cảm giác gì đó đặc biệt.

Khoa học viễn tưởng định hình cách ta nhìn robot

Chính vì từ ngữ và khái niệm này được sinh ra và phát triển qua khoa học viễn tưởng nên mọi chuyện mới như vậy. Khoa học viễn tưởng dành rất nhiều thời gian dùng ý tưởng về người ngoài hành tinh, robot và trí tuệ nhân tạo như một lăng kính để soi vào chính con người. Đó là lý do Spock, Data, The Doctor và Seven of Nine đều là những nhân vật hấp dẫn đến vậy trong Star Trek — họ tồn tại như những cấu trúc tự sự để đặt câu hỏi "làm người nghĩa là gì?".

Vì thế, chúng ta chọn gọi một số cỗ máy tự động là "robot" và không gọi những cỗ máy khác như vậy.

Chúng ta dùng từ này cho những công nghệ cảm giác mới mẻ, hơi đáng sợ, và khiến bộ não sinh học mềm nhũn của ta thấy là lạ về ý nghĩa của chúng đối với chúng ta.

Ta có thể lo lắng công nghệ đó có khả năng gì đặc biệt thì nói lên điều gì về công việc, các mối quan hệ, hay lĩnh vực chuyên môn và tài năng của ta. Công nghệ trông giống hình dáng con người hoặc có vẻ bắt chước một phần ý thức con người có thể khiến ta hoài nghi niềm tin tôn giáo về cách sự sống được tạo ra. Việc tương tác với thứ trông và nghe như người có thể khơi lên những suy nghĩ khó chịu về cách ta (cá nhân hay xã hội) đối xử với đồng loại.

Hoặc ta có thể nhận ra rằng việc bàn tán công khai về một thứ trông như người, nghe như người, có đầy đủ năng lực của người, nhưng không có quyền lợi, không cần nghỉ giải lao, không cần trả lương để đổi lấy sức lao động — thực ra khá là ghê tởm, nếu bạn đã từng nghĩ dù chỉ một chút về việc lịch sử chế độ nô lệ đã ảnh hưởng đến biết bao khía cạnh của nước Mỹ hiện đại.

Ranh giới "robot" thay đổi theo thời gian

Ta thấy rõ điều này qua cách thứ được gọi là "robot" đã thay đổi và tiến hóa, và cách thay đổi đó gắn chặt với độ mới của công nghệ cùng mức độ ta cảm thấy hiểu được tác động xã hội tiềm tàng của nó.

Ngoài khoa học viễn tưởng, "robot" từng chỉ có nghĩa là cánh tay robot dùng trên dây chuyền lắp ráp. Khi tôi dự hội nghị RoboBusiness khoảng năm 2007, tôi nhớ thông tin hội nghị ghi rõ là KHÔNG dành cho cánh tay robot công nghiệp, vì họ không còn coi chúng là robot nữa. Khi đó, Roomba là công nghệ tối tân và ai cũng hào hứng với robot di động bánh xe.

Một thập kỷ sau, cánh tay robot công nghiệp được đưa trở lại, vì cobot giới hạn công suất và lực cùng các hệ thống thị giác tiên tiến gắn lên cánh tay robot đã mở ra những ứng dụng và năng lực mới mà người ta chỉ vừa bắt đầu hình dung là có thể tự động hóa.

Ngày nay, nhiều người sẵn sàng cười nhạt Roomba và robot cắt cỏ là "đồ chơi thôi", còn robot hình người thì (một cách bất công) đang khiến mọi người sợ phát khiếp về tương lai việc làm (hoặc về sự an toàn trước đội quân robot của ai đó). Tất cả những thứ này đều thỏa định nghĩa robot của ISO mà Tina dùng, nhưng xét về mặt văn hóa, chúng ta đã tiến lên, gọi thứ gì đó mới là "robot" và bắt đầu giáng cấp phần còn lại, vì ta không còn ấn tượng (đọc là: không còn sợ) chúng nữa.

Vậy khi nào một cỗ máy là robot?

Nói ngắn gọn: một cỗ máy là robot khi nó khiến ta phải đối diện với những sự thật khó chịu về chính mình.

Và chiếc máy rửa bát của tôi không ép tôi phải xét lại ý nghĩa tồn tại của bản thân.

Chứng minh xong. Không phải robot.