Sinh viên ngành khoa học máy tính đối mặt với triển vọng việc làm ảm đạm vì AI

Trí tuệ nhân tạo đang âm thầm viết lại luật chơi của thị trường lao động công nghệ, và những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất lại chính là thế hệ trẻ vừa bước ra khỏi giảng đường.

Theo một báo cáo nghiên cứu mới từ ba nhà kinh tế học thuộc Cục Thống kê Hoa Kỳ (Census Bureau), sinh viên tốt nghiệp các ngành có mức độ phơi nhiễm cao nhất với AI đang phải đối mặt với triển vọng việc làm ảm đạm, buộc nhiều người phải chuyển sang các công việc lương thấp như phục vụ quán cà phê hay nhà hàng.

Mức suy giảm tương đương thời Đại Suy Thoái

Nghiên cứu tập trung vào nhóm 10 phần trăm các ngành học có mức độ phơi nhiễm với AI cao nhất, sau khi ChatGPT ra mắt vào cuối năm 2022 và khởi động làn sóng bùng nổ generative AI. Kết quả không mấy khả quan: nhóm này chứng kiến khả năng có việc làm ban đầu giảm 5 điểm phần trăm, trong khi thu nhập trong quý đầu tiên giảm tới 13 phần trăm.

"Mức suy giảm thu nhập này có độ lớn tương đương với những tổn thất mà người tốt nghiệp trong thời kỳ suy thoái lớn phải gánh chịu" — nhóm nghiên cứu viết trong báo cáo.

Đáng chú ý, khoảng một nửa mức suy giảm thu nhập đến từ việc người lao động phải chuyển dịch sang các ngành lương thấp như nhà hàng và bán lẻ. Đây là một dấu hiệu rõ ràng cho thấy tình trạng thiếu việc làm đúng chuyên ngành đang đẩy nhiều cử nhân công nghệ vào những công việc không đòi hỏi bằng cấp.

Không phải mọi ngành đều bị ảnh hưởng như nhau

Điểm khác biệt lớn so với một cuộc suy thoái thông thường là tác động không trải đều trên mọi lĩnh vực. Trong khi sinh viên ngành khoa học máy tính, toán học, thống kê, một số ngành kỹ thuật và cả báo chí đang gặp khó khăn, thì các ngành ít chịu ảnh hưởng từ AI như điều dưỡng và giáo dục lại không ghi nhận sự suy giảm tương tự trong giai đoạn đầu sự nghiệp.

Nhóm bị ảnh hưởng nặng nhất cũng không nằm ngoài dự đoán:

• Khoa học máy tính
• Toán học và thống kê
• Một số chuyên ngành kỹ thuật
• Mạng máy tính
• Báo chí và truyền thông

Nhiều yếu tố cùng tác động

Các nhà nghiên cứu thừa nhận vẫn còn nhiều yếu tố khác có thể đang góp phần tạo nên bức tranh này. Họ đã xem xét khả năng có sự dư thừa sinh viên tốt nghiệp trong các ngành này, nhưng kết luận rằng đây không phải nguyên nhân chính. Số lượng sinh viên tốt nghiệp trong các ngành phơi nhiễm cao đã tăng nhanh trước khi ChatGPT ra đời, nhưng sau đó bắt đầu chững lại nhanh chóng, và dữ liệu khảo sát từ các khoa STEM cũng cho thấy lượng ghi danh vào một số chương trình đã bắt đầu giảm.

Việc chuyển sang tự kinh doanh hoặc học lên cao học có thể giải thích tới một nửa trong mức giảm 5 điểm phần trăm về tỷ lệ có việc làm. Nói cách khác, AI đang thực sự tạo ra tác động, nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất.

Các nhà kinh tế cũng lưu ý rằng ngay cả những doanh nghiệp chưa ứng dụng AI vào hoạt động của mình vẫn có thể đang thận trọng hơn trong tuyển dụng vì lo ngại về tương lai hoặc khó tìm được ứng viên phù hợp — cả hai yếu tố này đều khiến triển vọng việc làm của sinh viên mới ra trường trở nên khó khăn hơn.

Bài học cho thị trường lao động công nghệ Việt Nam

Đối với sinh viên công nghệ thông tin tại Việt Nam, nghiên cứu này mang lại những gợi ý đáng suy ngẫm. Thị trường IT trong nước vốn đã chứng kiến làn sóng sa thải và tuyển dụng thắt chặt trong hơn một năm qua, đặc biệt ở các vị trí fresher và junior. Việc các tập đoàn công nghệ lớn đẩy mạnh ứng dụng AI vào quy trình phát triển phần mềm càng làm thu hẹp nhu cầu nhân lực ở các vị trí lập trình cơ bản.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng khuyến nghị không nên bi quan thái quá. Nhóm nghiên cứu của Census Bureau nhấn mạnh:

"Bằng chứng lịch sử cho thấy nhiều công việc ngày nay đã không tồn tại cách đây vài thập kỷ, và rất khó để dự đoán những công việc của tương lai sẽ là gì hay đòi hỏi những kỹ năng nào."

Họ cũng cảnh báo nên thận trọng khi suy diễn từ những tác động ngắn hạn trên một nhóm lao động nhất định để đưa ra dự báo bi quan cho toàn bộ nền kinh tế.

Điều mà sinh viên công nghệ cần làm lúc này có lẽ không phải là quay lưng với AI, mà là học cách làm việc cùng nó — bổ sung các kỹ năng khó thay thế như tư duy hệ thống, thiết kế kiến trúc, giao tiếp và quản lý dự án, những lĩnh vực mà AI hiện vẫn chưa thể đảm nhiệm trọn vẹn.