Sự trỗi dậy, thoái trào và hồi sinh của máy nghe nhạc MP3 cầm tay

Máy nghe nhạc MP3 — thiết bị tưởng chừng đã bị chôn vùi dưới sức ép của smartphone và streaming — đang có dấu hiệu hồi sinh. Nhưng lần trở lại này không giống như trước: nó đến từ hoài niệm, từ nhu cầu ngắt kết nối, và từ một thế hệ người dùng mới đang tìm cách thoát khỏi thuật toán.

Khởi đầu khiêm tốn

Chúng ta đang sống trong thời đại dư thừa âm nhạc. Hầu hết mọi người chỉ cần một chiếc điện thoại là có quyền truy cập vào hàng trăm triệu bài hát. Nhưng phải đến năm 1998, nhạc số di động mới thực sự ra đời. Trước đó, người ta phải vác theo cả tập đĩa CD hoặc nhét vài cuốn băng cassette vào ba lô.

MPMan F10 thường được xem là máy nghe nhạc MP3 thương mại đầu tiên. Kích thước chỉ bằng một bộ bài, trông như chiếc máy nhắn tin cỡ lớn, nó ra mắt tại châu Á vào tháng 3/1998 nhưng gần như không gây được tiếng vang. Phải đến Diamond Rio PMP300 vài tháng sau đó, làn sóng MP3 mới thực sự bùng nổ ở phương Tây — phần lớn nhờ chính vụ kiện của Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Hoa Kỳ (RIAA) nhằm ngăn chặn sự phổ biến của định dạng MP3.

Cả hai thiết bị này đều cực kỳ thô sơ so với ngày nay: chỉ 32MB bộ nhớ trong — đủ chứa khoảng 12 bài hát, ít hơn một đĩa CD và chất lượng âm thanh cũng tệ hơn. Nhưng hạn chế lớn nhất không phải dung lượng, mà là giao diện trên màn hình LCD đơn sắc tí hon.

Máy nghe nhạc MP3 cầm tay thời kỳ đầu

Một số hãng sau đó giải quyết vấn đề dung lượng bằng cách thay bộ nhớ flash bằng ổ cứng quay truyền thống. Creative Nomad Jukebox chẳng hạn, sở hữu ổ cứng 6GB nhưng cũng vì thế mà nặng tới 14 ounce (khoảng 400 gram) — cồng kềnh hơn hẳn đối thủ. Không ngạc nhiên khi nó cũng thất bại trong việc đưa máy nghe nhạc MP3 vào dòng chảy chính.

Kỷ nguyên hoàng kim của iPod

Phải đến khi iPod ra mắt vào tháng 11/2001, thời hoàng kim của máy nghe nhạc di động mới thực sự bắt đầu. Đến năm 2007, khoảng 20% người Mỹ sở hữu một thiết bị nghe nhạc cá nhân. Microsoft với dòng Zune và Creative với dòng Zen đều cố gắng chen chân, nhưng iPod của Apple vẫn là thế lực thống trị với hơn 70% thị phần.

Thập niên 2000 là thời điểm không thể thoát khỏi cuộc cách mạng nhạc số. Các ban nhạc như Radiohead và Nine Inch Nails thử nghiệm phát hành nhạc theo mô hình "trả bao nhiêu tùy thích". Napster dạy cả thế giới thuật ngữ "chia sẻ tệp" và "ngang hàng". Những quảng cáo mang tính biểu tượng của Apple với bóng người và tai nghe trắng xuất hiện khắp mọi nơi.

Nhưng ánh hào quang của máy nghe nhạc cá nhân khá ngắn ngủi. Dù Apple không khai tử hoàn toàn dòng iPod cho đến năm 2022, họ đã ngừng sản xuất iPod Classic từ năm 2014, rồi cắt bỏ Nano và Shuffle vào năm 2017, chỉ còn lại iPod Touch — thực chất là một chiếc iPhone không có chức năng gọi điện.

Đến năm 2011, doanh số iPhone vượt qua iPod lần đầu tiên. Thị trường máy nghe nhạc di động thu hẹp nhanh chóng khi smartphone thay thế điện thoại nắp gập và BlackBerry, đồng thời thói quen tiêu thụ âm nhạc chuyển từ mua CD, tải nhạc số sang streaming. Theo hãng nghiên cứu Mintel, một ngành công nghiệp từng đạt 21,6 tỷ USD vào năm 2008 đã sụp đổ chỉ còn 613 triệu USD vào năm 2012.

Ngách nhỏ của người sành âm thanh

Rất khó để có được số liệu đáng tin cậy về quy mô thị trường máy nghe nhạc số ngày nay. Một số hãng nghiên cứu gộp chung tất cả thiết bị media, bất kể âm thanh hay video, streaming hay ngoại tuyến. Những hãng khác theo dõi riêng phân khúc máy nghe nhạc lại không thống nhất: người thì nói đây là thị trường hơn 180 triệu USD đang tăng trưởng, kẻ lại bảo chỉ vỏn vẹn 1,2 triệu USD và đang thu hẹp.

Một điều chắc chắn: máy nghe nhạc di động đã trở thành một thị trường ngách rất nhỏ. Suốt gần một thập kỷ qua, thiết bị này chủ yếu thuộc về giới audiophile. Các hãng như Sony và Astell & Kern liên tục ra mắt máy nghe nhạc cao cấp có giá vượt xa 3.000 USD. Sony NW-A306 là mẫu duy nhất tiệm cận mức giá phổ thông, ở mức 399,99 USD.

Những thiết bị này không chỉ đắt hơn mà còn phức tạp hơn iPods ngày xưa. Wi-Fi và Bluetooth là mặc định, màn hình cảm ứng lớn, bộ chuyển đổi âm thanh số cao cấp, và thường chạy Android để hỗ trợ các ứng dụng như Spotify hay Qobuz. Sony thậm chí cho phép truy cập đầy đủ Google Play Store trên máy nghe nhạc của mình.

Mức giá trên trời và sự tích hợp ứng dụng khiến nhiều người quay lưng. Thay vào đó, những ai tìm kiếm trải nghiệm nghe ngoại tuyến, thoát khỏi thông báo và thuật toán, lại hướng về quá khứ. iPod cổ vẫn được bán với giá hàng trăm USD trên eBay, và cả một ngành công nghiệp phụ trợ mọc lên quanh việc độ chế chúng — thêm Bluetooth, USB-C, thay ổ cứng và pin đã hỏng, hoặc tùy biến ngoại hình.

Tương lai phía trước

Dù iPod từng phổ biến đến đâu, nguồn hàng máy cũ còn hoạt động tốt rồi cũng sẽ cạn. Theo thời gian, pin không còn giữ được điện và ổ cứng quay sẽ hỏng, trong khi hầu hết mọi người không muốn mở tung một thiết bị điện tử mong manh hay cầm mỏ hàn. Nhưng sự quan tâm trở lại với iPod đang đẩy giá các loại máy nghe nhạc khác lên cao, và những người độ chế giờ đây thay ổ cứng mới vào Zune rồi bán với giá hàng trăm USD trên eBay.

Lượng tìm kiếm Google cho từ khóa "MP3 player" đã tăng gần gấp ba lần kể từ năm ngoái, và tờ The New York Times cũng đăng các bài về xu hướng iPod hồi sinh. Nhiều công ty lẫn startup đang cố gắng kiếm lời từ làn sóng này. Các nhà sản xuất Trung Quốc tràn ngập AliExpress, Temu và Amazon với vô số máy nghe nhạc giá rẻ và hàng nhái iPod trắng trợn.

Các chiến dịch gọi vốn cộng đồng thành công rực rỡ, như AP30 Music Boy, cho thấy nhu cầu bị dồn nén đối với máy nghe nhạc di động hoài cổ là có thật. Nhưng phần lớn sản phẩm trên thị trường không tạo được đột phá về thiết kế hay trải nghiệm sử dụng.

Sleevenote là một startup đang cố phá vỡ khuôn mẫu, nhưng thành công chưa chắc đã đến. Đây là dự án của nhạc sĩ Tom Vek, kế thừa một số tiện ích hiện đại như đồng bộ qua Wi-Fi và tai nghe Bluetooth, nhưng loại bỏ mọi tính năng thừa thãi như streaming, ứng dụng hay trò chơi. Nó thay danh sách tên ca sĩ cuộn chữ bằng lưới ảnh bìa album — rất trực quan, nhằm tái tạo cảm giác lật từng trang bìa đĩa CD. Máy cũng có tích hợp hạn chế với một số cửa hàng nhạc số như Bandcamp, Bleep, Qobuz, Amazon Music và nhiều nơi khác.

Vek có một ý tưởng đầy hứa hẹn, thực sự tiếp cận máy nghe nhạc di động theo cách mới mẻ. Nhưng phiên bản Day One cồng kềnh vẫn còn nhiều lỗi cần khắc phục, bao gồm thời lượng pin đáng thất vọng. Hiện sản phẩm đã cháy hàng và công ty chưa biết khi nào có lô tiếp theo.

Tâm lý phản đối streaming đang lớn dần, và xu hướng "slowtech" có vẻ chưa hề hạ nhiệt. Nhưng chưa có ứng cử viên rõ ràng nào kế vị ngai vàng của iPod để lấp đầy khoảng trống trên thị trường máy nghe nhạc MP3.

Có vẻ khó xảy ra khả năng máy nghe nhạc MP3 hồi sinh ở quy mô tương đương đĩa than, thậm chí cả CD. Một phần vì dù iPod có lợi thế tiện dụng nào so với đĩa than phiên bản giới hạn, nó thiếu yếu tố sưu tầm — vốn là động lực chính của làn sóng hồi sinh phương tiện vật lý. Minh chứng rõ ràng: dù Gen Z và thế hệ millennial có thể mua CD với số lượng kỷ lục, một nửa trong số họ không hề sở hữu đầu đĩa CD.

Vài điều thú vị

Suzanne Vega đôi khi được gọi là "mẹ đẻ của định dạng MP3". Karlheinz Brandenburg đang nghiên cứu công nghệ nén âm thanh tại Viện Fraunhofer ở Đức và chọn ca khúc "Tom's Diner" của cô làm chuẩn mực, bởi chất giọng "ấm áp, giàu tính người" là một thách thức lớn đối với việc mã hóa. Cách đó hàng nghìn dặm, James Johnston cũng dùng "Tom's Diner" khi làm việc về nén âm thanh tại Bell Labs. Công trình của Brandenburg và Johnston cuối cùng dẫn đến sự ra đời của chuẩn MPEG-1 Audio Layer III, hay còn gọi là MP3.

Kane Kramer thường được ghi nhận là người phát minh ra máy nghe nhạc số đầu tiên vào năm 1979, và đã đăng ký thành công bằng sáng chế tại Anh năm 1985, tại Mỹ năm 1987. Nhiều tính năng của nó, bao gồm cả cửa hàng nhạc trực tuyến, sau này xuất hiện trong iPod và iTunes. Paul McCartney từng là nhà đầu tư tài chính ban đầu, nhưng chiếc IXI của ông chưa bao giờ được thương mại hóa. Bằng sáng chế của Kramer hết hạn năm 1988. Dù Apple cuối cùng có ghi nhận công lao phát minh của ông, đó chủ yếu là một nước đi pháp lý nhằm làm suy yếu một công ty tên Burst.com đã kiện Apple xâm phạm bằng sáng chế.