Thẩm phán dùng AI ra phán quyết vẫn được miễn trừ tư pháp, tòa liên bang xác nhận

Một tòa án liên bang Hoa Kỳ vừa đưa ra phán quyết gây chú ý: thẩm phán tiểu bang bị cáo buộc phụ thuộc hoàn toàn vào trí tuệ nhân tạo khi ra phán quyết vẫn được hưởng quyền miễn trừ tư pháp (judicial immunity) — nghĩa là không thể bị kiện dân sự tại tòa liên bang. Quyết định này đặt ra nhiều tranh luận về ranh giới trách nhiệm khi AI ngày càng len lỏi vào các quyết định mang tính pháp lý nhạy cảm.

Theo hồ sơ vụ án Phillips v. Parlade, nguyên đơn kiện một thẩm phán tòa án tiểu bang vì cho rằng vị này đã "ủy quyền bất hợp pháp" cho AI đưa ra phán quyết trong vụ kiện của mình, mà không có bất kỳ sự cân nhắc hay suy xét nào của con người. Nguyên đơn lập luận rằng hành động này không thể được xem là một "hành vi tư pháp" và do đó không được miễn trừ trách nhiệm.

Tuy nhiên, Thẩm phán Gloria Navarro thuộc Tòa án Quận Nevada đã bác bỏ lập luận này. Phán quyết nêu rõ: các thẩm phán được hưởng quyền miễn trừ tuyệt đối khỏi trách nhiệm dân sự, ngay cả khi hành động của họ có sai sót, cố ý làm sai, hoặc vượt quá thẩm quyền. Quyền miễn trừ này chỉ bị loại bỏ trong hai trường hợp: hành vi diễn ra khi hoàn toàn thiếu thẩm quyền xét xử, hoặc hành vi đó không mang bản chất tư pháp.

Bản chất tư pháp của hành vi

Để xác định một hành vi có phải là hành vi tư pháp hay không, tòa án xem xét bốn yếu tố:

• Hành vi có phải là chức năng tư pháp thông thường không.
• Sự việc có xảy ra trong phòng xử án của thẩm phán không.
• Tranh chấp có xoay quanh vụ án đang được thụ lý bởi thẩm phán hay không.
• Sự việc có phát sinh từ việc đối chất với thẩm phán trong tư cách công vụ của họ hay không.

Trong vụ này, việc ban hành một phán quyết chắc chắn là một chức năng tư pháp bình thường. Tòa án cũng không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy sự việc xảy ra ngoài phòng xử án hay không liên quan đến vụ án của nguyên đơn. Do đó, hành vi này được xác định là mang bản chất tư pháp.

Còn tranh luận về vắng bóng thẩm quyền

Nguyên đơn còn lập luận rằng việc giao toàn bộ quyền quyết định cho AI đồng nghĩa với việc thẩm phán đã "hoàn toàn vắng mặt thẩm quyền xét xử". Tuy nhiên, tòa án cho rằng nguyên đơn không đưa ra được tiền lệ pháp lý hay học thuyết nào hỗ trợ cho quan điểm này. Chính vì vậy, tòa kết luận thẩm phán bị kiện vẫn được bảo vệ bởi quyền miễn trừ tư pháp và đình chỉ vụ kiện.

"Việc ban hành phán quyết tư pháp rõ ràng là một chức năng tư pháp thông thường và tranh chấp liên quan trực tiếp đến vụ án đang chờ xử lý trước thẩm phán. Hành vi bị khiếu nại do đó mang bản chất tư pháp." — Trích phán quyết của Thẩm phán Gloria Navarro.

Hệ quả và những câu hỏi mở

Phán quyết này không xác nhận việc thẩm phán tiểu bang có thực sự dùng AI hay không, nhưng nó khẳng định một nguyên tắc pháp lý quan trọng: ngay cả khi cáo buộc là đúng, thẩm phán vẫn không thể bị kiện tại tòa liên bang vì điều đó. Điều này có nghĩa là các khiếu nại về việc lạm dụng AI trong phòng xử án phải được đưa lên tòa phúc thẩm tiểu bang, hoặc thông qua các biện pháp khắc phục khác như đơn yêu cầu ban hành lệnh (writ of mandamus), hoặc thông qua quy trình kỷ luật tư pháp của tiểu bang.

Đối với giới công nghệ và pháp lý, đây là một tình huống "chưa từng có tiền lệ" về cách hệ thống tư pháp truyền thống đối mặt với sự xâm nhập của AI. Câu hỏi lớn đặt ra là: nếu một thuật toán sai sót dẫn đến phán quyết oan sai, thì ai sẽ chịu trách nhiệm — thẩm phán hay nhà phát triển AI? Và liệu các tiểu bang có cần ban hành quy định riêng về việc sử dụng AI trong hoạt động xét xử hay không?

Tại Việt Nam, cuộc thảo luận về AI trong hệ thống tư pháp vẫn còn ở giai đoạn đầu. Tuy nhiên, khi các cơ quan nhà nước bắt đầu thử nghiệm AI trong hỗ trợ soạn thảo văn bản hay phân tích hồ sơ, bài học từ vụ việc này là lời nhắc nhở rằng cần có khung pháp lý rõ ràng về trách nhiệm và giới hạn của AI trong các quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi của công dân.