Thẩm phán hàng đầu Anh: AI có thể xét xử nhiều vụ án dân sự

Thẩm phán Geoffrey Vos — người sắp rời ghế Master of the Rolls, vị trí cao nhất trong hệ thống tư pháp dân sự Anh — tin rằng trí tuệ nhân tạo có thể đảm nhận việc xét xử nhiều vụ tranh chấp dân sự. Vấn đề, theo ông, là xác định ranh giới nên được vạch ở đâu.

Trong cuộc trao đổi với WIRED tại Văn phòng Tòa án Hoàng gia ở London, ông Vos chia sẻ về cách AI đang thâm nhập vào hệ thống tòa án, những rủi ro thực tế lẫn đạo đức đi kèm, và cách ngành tư pháp có thể thích nghi để phục vụ một thế hệ lớn lên cùng công nghệ này.

AI đang len lỏi vào tòa án ra sao?

Theo hướng dẫn hiện hành, thẩm phán ở Anh chỉ được khuyến khích dùng AI cho các tác vụ hành chính. Bản thân ông Vos thường xuyên dùng Microsoft Copilot để tra cứu tài liệu và tóm tắt khối lượng văn bản lớn.

"Tôi có 11 cuộc họp một ngày. Tôi biết có một tài liệu tạo ra từ nhiều năm trước liên quan đến cuộc họp của mình — và Copilot tìm ra nó trong vài giây," ông kể.

Tuy nhiên, chuyến thăm một tòa án tại Thâm Quyến (Trung Quốc) — nơi các tranh chấp dân sự đã được thẩm phán giải quyết với sự hỗ trợ đắc lực của AI — đã khiến ông tin rằng các tòa án trên toàn cầu nên cân nhắc học theo mô hình này.

Một loạt rủi ro đi kèm

Con đường này không hề bằng phẳng. Nhiều luật sư đã bị phát hiện viện dẫn án lệ do AI "ảo giác" (hallucination) tạo ra. Tại Anh, lần đầu tiên có người bị thu hồi giấy phép hành nghề một phần vì sử dụng công nghệ sai cách.

Đáng chú ý hơn, khi chatbot trở thành "cố vấn pháp lý" miễn phí, người dân đổ về tòa án với số lượng đơn kiện chưa từng có — số vụ án tại tòa án cấp hạt tăng khoảng 10% mỗi năm — trong đó không ít đơn thiếu căn cứ.

Dù vậy, ông Vos vẫn lạc quan:

"Điều phần lớn người dân thực sự mong muốn trong tranh chấp dân sự là được giải quyết. Vấn đề là ranh giới nên được vạch ở đâu."

Đâu là giới hạn hợp lý?

Ông Vos cho rằng các vụ tranh chấp thương mại phức tạp và án gia đình nhạy cảm — đặc biệt là những vụ liên quan đến quyền nuôi con — vẫn cần phán quyết của con người. Nhưng các vụ bồi thường tai nạn cá nhân, sơ suất nghề nghiệp giá trị thấp và tương tự hoàn toàn có thể do AI xét xử.

Theo ông, vấn đề "khả năng giải thích" (explainability) của AI không quá nghiêm trọng như nhiều người lo:

"Tôi không nghĩ đó là về lý lẽ; đó là về kết quả. AI có thể đưa ra lý lẽ rất hợp lý. Bạn không thấy được nó tạo ra lý lẽ đó như thế nào, nhưng bạn thấy được lý lẽ nó đưa ra và có thể đánh giá mức độ hợp lý."

Tranh cãi về deepfake và bằng chứng giả

Về lo ngại AI có thể tạo bằng chứng giả — hình ảnh, video, ghi âm — ông Vos cho rằng đây không phải vấn đề mới về bản chất:

"Thẩm phán luôn phải quyết định ai đó có đang nói thật hay không. Con người không hề dở trong việc nói dối. Nhưng thẩm phán làm việc này mỗi ngày. Không có sự khác biệt nào — về quy mô hay tính chất — khi ai đó đưa ra một hình ảnh giả do AI tạo ra."

Ông nhấn mạnh rằng người làm chứng giả sẽ đối mặt với tội khai man (perjury) và có thể bị tù, giống như hành vi làm giả di chúc trước đây.

Bài học cho Việt Nam

Câu chuyện này đáng chú ý với Việt Nam trong bối cảnh số hóa ngành tư pháp đang được đẩy mạnh. Việc ứng dụng AI vào tòa án đòi hỏi không chỉ hạ tầng công nghệ mà còn sự đồng thuận xã hội và khung pháp lý rõ ràng — điều mà chính ông Vos nhấn mạnh là phải do xã hội, chính trị gia và cơ quan lập pháp quyết định, không thể chỉ giao cho ngành tòa án tự định đoạt.

"Chúng ta chỉ có thể đề nghị người dân chấp nhận việc ra quyết định bằng thuật toán nếu họ đồng ý với quy trình đó trong một vụ việc cụ thể, hoặc nếu xã hội quyết định thông qua luật pháp."

Dù vậy, ông kết luận rằng AI sẽ giúp nhiều người tiếp cận công lý hơn, với chi phí thấp hơn và nhanh hơn — một lợi ích tổng thể cho cả nền kinh tế lẫn người dân.