Toàn bộ hệ thống máy gia tốc CERN chính thức bước vào kỷ nguyên HiLumi

Hệ thống máy gia tốc hạt lớn nhất thế giới tại CERN đã chính thức "im tiếng" sau khi các chùm hạt cuối cùng được chiết xuất, khép lại Run 3 và mở ra giai đoạn bảo trì, nâng cấp quy mô lớn nhất trong lịch sử nhằm chuẩn bị cho máy va chạm Hadron độ sáng cao (HiLumi) – dự kiến hoạt động trở lại vào giữa năm 2030.

Sự kiện này không chỉ là một cột mốc kỹ thuật mà còn mở ra một chương mới cho vật lý hạt cơ bản, với lời hứa về những khám phá vượt xa chuẩn mô hình hiện tại. Toàn cảnh đường hầm máy gia tốc LHC tại CERN

Kết thúc một kỷ nguyên: Run 3 và những chùm hạt cuối cùng

Sáng nay (31/8/2026), khu phức hợp máy gia tốc phụ trợ (injector complex) và Nhà máy Phản vật chất (Antimatter Factory) của CERN đã chiết xuất những chùm hạt cuối cùng trước khi chính thức ngừng hoạt động. Đây là bước cuối cùng trong quá trình chuyển đổi toàn diện sang Long Shutdown 3 (LS3), sau khi máy va chạm Hadron Lớn (LHC) – cỗ máy lớn nhất của phòng thí nghiệm – đã được tắt từ tháng 6.

Đáng chú ý, trong khi LHC đã bước vào giai đoạn "biến hình", thì các máy gia tốc "nuôi" nó – hệ thống injector – vẫn tiếp tục vận hành suốt mùa hè để cung cấp chùm proton và ion cho các thí nghiệm cuối cùng.

Nước rút thu thập dữ liệu và chuẩn bị cho Run 4

Các đội vận hành đã tận dụng tối đa thời gian còn lại để hoàn tất các chương trình vật lý, thu thập các phép đo quan trọng và tối ưu hiệu suất máy. Những bộ dữ liệu cuối cùng này không chỉ phục vụ các phân tích khoa học mà còn đóng vai trò then chốt trong việc chuẩn bị cho Run 4 – giai đoạn vận hành tiếp theo – và cung cấp thông tin đầu vào cho toàn bộ chương trình làm việc trong LS3.

LS3: Cuộc đại trùng tu và nâng cấp chưa từng có

Trong thời gian LS3 kéo dài nhiều năm, toàn bộ các máy gia tốc sẽ trải qua các công đoạn bảo trì toàn diện, củng cố hạ tầng, nâng cấp thiết bị và chuẩn bị cho các thí nghiệm mới. Đây là điều kiện tiên quyết để bảo đảm độ tin cậy của các cỗ máy và trang bị cho toàn bộ hệ thống những yêu cầu khắt khe của kỷ nguyên HiLumi.

Theo lộ trình công bố:

• Hệ thống các máy gia tốc sẽ lần lượt được khởi động trở lại từ năm 2028.
• Máy gia tốc last-in-the-chain là HiLumi LHC sẽ "thức giấc" muộn nhất, dự kiến vào giữa năm 2030.

Bàn giao "ngọn đuốc" cho kỷ nguyên mới

Lễ bàn giao mang tính biểu tượng đã diễn ra tại CERN: bà Bettina Mikulec, Trưởng nhóm Vận hành, trao "ngọn đuốc" – được mô phỏng bằng một mô hình nam châm siêu dẫn thu nhỏ từ LHC – cho ông Jean-Philippe Tock, Trưởng nhóm Điều phối LS3, dưới sự chứng kiến của Tổng Giám đốc Mark Thomson và Giám đốc phụ trách Máy gia tốc Oliver Brüning. Hình ảnh này tượng trưng cho sự chuyển giao giữa kỷ nguyên vận hành và kỷ nguyên nâng cấp – một bước ngoặt quan trọng trong hành trình khám phá vũ trụ của nhân loại.

"Những dữ liệu cuối cùng này sẽ đóng góp trực tiếp vào việc chuẩn bị cho Run 4 cũng như định hình toàn bộ chương trình làm việc trong LS3." – Trích thông báo từ CERN.

Ý nghĩa đối với cộng đồng khoa học nói chung

Với những người quan tâm đến công nghệ và khoa học tại Việt Nam, việc CERN nâng cấp lên HiLumi không chỉ là câu chuyện về vật lý. Những cải tiến về kỹ thuật chân không, nam châm siêu dẫn, hệ thống điều khiển thời gian thực và quản lý dữ liệu khổng lồ từ các dự án như thế này thường tạo ra công nghệ nền tảng cho nhiều lĩnh vực – từ điện toán hiệu năng cao, trí tuệ nhân tạo đến xử lý dữ liệu lớn – thứ mà ngay cả các trung tâm dữ liệu tại Việt Nam cũng đang dần học hỏi và áp dụng.

Giai đoạn "im lặng" của CERN kéo dài vài năm chắc chắn sẽ tạo ra một bước nhảy vọt khi các cỗ máy được đánh thức. Giới khoa học toàn cầu, và cả những người đam mê công nghệ, đang dõi theo từng chặng đường của cuộc đại trùng tu này.