Trí tuệ nhân tạo cổ điển: Khi AI còn chưa “ngại ngùng”

Trước khi chatbot trở thành công cụ soạn thảo email và AI tạo sinh “càn quét” mọi ngành nghề, khái niệm về trí tuệ nhân tạo và sự sống nhân tạo từng là nguồn cảm hứng bất tận cho sáng tạo và kỹ thuật trong nhiều thập kỷ. Internet Archive vừa ra mắt bộ sưu tập Vintage Artificial Intelligence, quy tụ những phần mềm mô phỏng AI từ thập niên 1970–1990, nơi ta có thể trải nghiệm cảm giác “trò chuyện với một cỗ máy biết suy nghĩ” theo cách hồn nhiên và đầy mê hoặc nhất.

Bộ sưu tập “AI cổ điển” lên sóng

Được tuyển chọn từ nhiều nguồn khác nhau, bộ sưu tập này gồm các phần mềm mô phỏng được chạy trên máy tính gia đình và console những năm 80–90. Không giống như AI hiện đại với mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) cùng hàng tỷ tham số, các chương trình này đơn giản chỉ là “ảo ảnh” của một cỗ máy biết suy nghĩ – nhưng chính sự đơn giản đó lại khiến chúng trở nên đáng yêu và giàu chất thơ.

Không một chương trình nào trong bộ sưu tập này tiến gần đến khái niệm “suy nghĩ” thực sự. Chúng chỉ là sự thể hiện ý tưởng về những cỗ máy tư duy trên các vi xử lý khiêm tốn thời bấy giờ.

ELIZA – “tiêu chuẩn vàng” của chatbot

Nổi bật nhất phải kể đến ELIZA, sáng tạo của Joseph Weizenbaum năm 1966. ELIZA chạy các kịch bản hội thoại, trong đó nổi tiếng nhất là kịch bản DOCTOR – một “nhà tâm lý học” ảo khiến người dùng tin rằng họ đang trò chuyện với một con người thực thụ. Chương trình này sau đó được port sang vô số nền tảng như Apple II, Atari 800, Radio Shack Color Computer, Palmpilot… và bạn có thể tìm thấy hàng chục phiên bản khác nhau trong bộ sưu tập, từ ELIZA, Ms. Eliza, German Eliza cho đến Psycho Eliza.

Sự thành công của ELIZA kéo theo loạt chatbot mô phỏng theo: Dr. Z (ELIZA nhưng đáp trả hờ hững), Talking Sam (demo bộ tổng hợp giọng nói), Hyper Psych (therapist trên HyperCard), DR. SPOC (một nhà trị liệu khác), Abuse (chatbot chuyên cà khịa người dùng), hay Pisko – bản parody yêu cầu bạn phải nói chuyện bằng tiếng Serbia.

Screenshot từ bộ sưu tập Vintage AI của Internet Archive

Racter – nhà văn AI tiên phong

Một cái tên đáng chú ý khác là Racter (viết tắt của Raconteur). Đây là chatbot thương mại ra mắt năm 1985, được lập trình để viết truyện và câu chữ nghe như do con người sáng tác. Những câu văn của Racter nghe kỳ quặc nhưng đầy chất thơ:

“Bill sings to Sarah. Sarah sings to Bill. Perhaps they will do other dangerous things together…” — Racter

Có thể thấy những dự đoán về tương lai AI năm 1985 nhìn từ hiện tại giống như người mang xô ra hứng một cơn sóng thần 30 mét. Nhưng chính những nỗ lực ban đầu này đã gieo mầm cho ngành công nghiệp AI trị giá hàng trăm tỷ đô la ngày nay.

Khi game làm sống dậy ý tưởng “cỗ máy có hồn”

Activision thập niên 80 – khác hẳn Activision hiện tại – từng thử nghiệm hai sản phẩm AI ấn tượng:

• Alter Ego: Trò chơi nhập vai tâm lý, nơi người chơi dẫn dắt “bản ngã thay thế” của mình qua các giai đoạn đời người từ thơ ấu đến trưởng thành, với cả những ngã rẽ chết chóc lẫn thành công – một “RPG” cuộc đời thực thụ.
• Little Computer People: Tiền thân của The Sims nhưng nhỏ bé hơn rất nhiều. Lập trình viên huyền thoại David Crane (cha đẻ của Pitfall!) đã tạo ra ảo giác về những con người tí hon đang sống bên trong máy tính – với hàng trăm cái tên, tâm trạng và thói quen riêng biệt.

Ảo giác đời sống bên trong mã nguồn

Những game như Murder on the Zinderneuf, Suspended, Deadline hay The Hobbit đều khai thác mạnh mẽ ý tưởng các nhân vật sống cuộc đời riêng của họ bên ngoài tầm kiểm soát của người chơi. Trong đó, The Hobbit nổi tiếng đến mức lập trình viên Veronika Megler tin rằng các nhân vật có quyền tự chủ tuyệt đối, đến nỗi nhân vật có thể chết trong những trận đánh diễn ra ngoài màn hình khiến game trở nên bất khả thi.

Không gian ảo giác trong các tựa game AI cổ điển

Suspended cũng là một trải nghiệm tiên phong: người chơi là bộ não đông lạnh, điều khiển sáu robot để xử lý tình huống khẩn cấp – mỗi robot chỉ có một giác quan/khả năng riêng. Cấu trúc này vô tình phản chiếu cách các AI agent hiện đại được phân chia nhiệm vụ hôm nay.

Kết luận

Từ những trò chơi lập trình robot chiến đấu như Robot War, Worms hay Fortress – nơi những quy tắc đơn giản tạo nên ảo giác về trí thông minh – cho đến các “expert systems” tiền thân của những AI quản lý hiện đại, bộ sưu tập Vintage AI của Internet Archive là một chuyến du hành ngược thời gian đầy hoài niệm.

Bộ sưu tập Vintage AI trên Internet Archive

Quan trọng hơn, nó cho chúng ta thấy rằng khao khát tạo ra sự sống từ những con số 0 và 1 không phải điều gì mới mẻ – nó đã tồn tại từ rất lâu trước khi chúng ta gọi nó là “trí tuệ nhân tạo”. Mời bạn ghé thăm Internet Archive để tự mình trải nghiệm những “cỗ máy biết nói” của một thời đã xa.