Nhìn lại tương lai qua những tạp chí máy tính cũ (1984–2004)

Trong kỷ nguyên mà mọi thiết bị đều được quảng cáo là "thông minh", thật thú vị khi nhìn lại những gì các tạp chí máy tính từng hứa hẹn. Một bài viết trên Substack có tên Tomorrow as Usual đã tập hợp 14 mẩu quảng cáo và bài báo từ các tạp chí như Creative Computing, COMPUTE!, PC Magazine hay BYTE trong giai đoạn 1984–2004, mang đến một góc nhìn vừa hoài niệm vừa sâu sắc về cách chúng ta từng mơ về máy tính.

Trang tạp chí máy tính cũ

Khi máy tính hứa nấu cơm và mở tiệc

Năm 1984, tạp chí Creative Computing giới thiệu CyberLYNX – một bộ điều khiển nhà thông minh với lời hứa "đèn sáng, nhạc vang và bữa tối đã sẵn sàng khi bạn về nhà". Thực tế, hệ thống này có thể vận hành độc lập sau khi cấu hình, nhưng tất nhiên... bạn vẫn phải tự nấu thức ăn. Đây là hình ảnh tiêu biểu cho giấc mơ nhà thông minh (smart home) mà ngày nay đã trở nên phổ biến với các nền tảng như Google Home hay Apple HomeKit.

Cùng năm đó, dịch vụ CompuServe quảng cáo một "bữa tiệc trực tuyến" trải khắp chín bang của nước Mỹ, với điểm nhấn hài hước: chỉ còn đúng một chiếc ly để rửa sau bữa tiệc. Một khách hàng còn kể lại việc đặt bia qua modem từ khách sạn và được giao tận phòng. Đó chính là tiền thân của những dịch vụ giao đồ ăn và mạng xã hội mà chúng ta dùng mỗi ngày.

AI đã xuất hiện từ rất lâu

Điều đáng chú ý là trí tuệ nhân tạo không phải khái niệm mới. Từ tháng 1/1994, tạp chí COMPUTE! đã quảng cáo Positronic Bridge – phần mềm chơi bài bridge được cho là "cải thiện cùng bạn". Người dùng thời đó phàn nàn rằng nó chơi khá tốt nhưng đấu giá cứng nhắc, và không rõ liệu nó có thực sự học được gì về người chơi hay không. Nhìn lại, đây là hình ảnh phản chiếu của những tranh luận hiện đại về mô hình ngôn ngữ lớn: ấn tượng ban đầu mạnh mẽ, nhưng khó đánh giá chính xác năng lực thực sự.

Quảng cáo phần mềm trên tạp chí xưa

Cũng trong năm 1984, phần mềm Mind Prober biến câu trả lời bảng hỏi thành "báo cáo tính cách" – một dạng phân tích dữ liệu cá nhân sơ khai, dù độ chính xác chưa được chứng minh. Bên cạnh đó, một bài báo ghi lại thử nghiệm dùng công tắc mắt để chọn chữ cái bằng cách nháy mắt, đạt tốc độ 5–10 từ mỗi phút – tiền thân của các công nghệ hỗ trợ người khuyết tật ngày nay.

Robot thú cưng và những giấc mơ chưa thành

Năm 1984, COMPUTE! đăng bài mong muốn có một chú robot thú cưng "đáng yêu, dễ dạy, bền, di động và mang tính giáo dục". Phải đến năm 1999, Sony AIBO – chú chó robot giá 2.500 USD – mới chính thức có mặt tại Mỹ, với hành vi được định hình qua tương tác. Ngày nay, các robot như Amazon Astro hay thú cưng ảo trong game vẫn tiếp tục kế thừa giấc mơ đó, dù chưa sản phẩm nào thực sự đáp ứng đủ mọi tiêu chí.

Một ví dụ khác: năm 1984, U.S. Robotics tưởng tượng Benjamin Franklin có thể "xuất bản điện tử mỗi tối" nhờ modem Password và phần mềm Telpac. Cuốn hướng dẫn thừa nhận việc cài đặt khá khó khăn. Ngày nay, bất kỳ ai có điện thoại thông minh đều có thể xuất bản nội dung lên mạng xã hội – một bước nhảy vọt so với quảng cáo thời đó.

Minh họa tương lai máy tính

Từ trò chơi đến công việc thực sự

Không chỉ giải trí, các tạp chí cũ còn cho thấy máy tính đã sớm được kỳ vọng trở thành công cụ lao động. Năm 1984, trò chơi In The Chips cho phép người chơi điều hành một công ty phần mềm với 100.000 USD để phát triển, sản xuất và quảng cáo – một dạng mô phỏng kinh doanh mà ngày nay phổ biến trong các khóa đào tạo khởi nghiệp.

Cũng trong năm đó, hãng Batteries Included dùng hình ảnh Einstein để "nhắc nhở" chủ sở hữu Commodore 64 hãy làm việc thay vì chơi game, với bộ công cụ văn phòng gồm soạn thảo, cơ sở dữ liệu và kiểm tra chính tả. Còn chiếc máy Mitel Kontact gộp sáu công cụ văn phòng vào một thiết bị – ý tưởng mà ngày nay chúng ta thấy trong các bộ phần mềm tích hợp như Microsoft 365 hay Google Workspace.

Bài học cho ngành công nghệ hôm nay

Điều thú vị nhất khi đọc lại những tạp chí này là sự tương đồng giữa các lời hứa cũ và các sản phẩm hiện đại. Từ trợ lý ảo, nhà thông minh, robot đồng hành đến AI sáng tạo nội dung, tất cả đều đã từng xuất hiện dưới dạng quảng cáo đầy lạc quan trên giấy in.

Tuy nhiên, bài viết cũng thẳng thắn thừa nhận: đây không phải là một "bảng điểm" dự đoán đúng sai, mà là tập hợp những hình ảnh và tuyên bố cụ thể, được chọn vì sức hấp dẫn thị giác và mức độ chi tiết. Nhiều sản phẩm trong số đó đã có mặt trên thị trường khi quảng cáo xuất hiện, và một số lời hứa như truy cập CP/M trên Mitel Kontact vẫn chưa rõ có được thực hiện hay không.

Với độc giả Việt Nam, những trang tạp chí này gợi nhớ về thời kỳ máy tính cá nhân mới du nhập, khi các tạp chí như PC World Việt Nam hay Echip từng là nguồn thông tin chính về công nghệ. Có thể nói, dù công nghệ thay đổi chóng mặt, cách chúng ta mơ về tương lai vẫn giữ nguyên bản chất: luôn khao khát một cuộc sống tiện lợi hơn, kết nối hơn và thông minh hơn.

"Nhiều quảng cáo trong số này giới thiệu những sản phẩm đã có mặt trên thị trường. Điều đáng học không phải là chúng đúng hay sai, mà là cách chúng ta từng hình dung về tương lai." – trích bài viết gốc.