Trung tâm dữ liệu hứng chịu đòn trực diện từ hạn chế đất hiếm của Trung Quốc

Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc đang đe dọa trực tiếp đến hoạt động của trung tâm dữ liệu trên toàn thế giới, khi nguồn cung một số vật liệu quan trọng đã giảm tới 75% và Bắc Kinh chuẩn bị xem xét lại chính sách vào tháng 11 tới. Theo cảnh báo từ IEEE, hai loại đất hiếm là yttrium và erbium — thành phần không thể thiếu trong linh kiện IT — đang đứng trước nguy cơ khan hiếm nghiêm trọng nếu các lệnh hạn chế được siết chặt trở lại.

Tác động đến hạ tầng công nghệ

Yttrium được sử dụng rộng rãi trong đèn LED trắng, màn hình hiển thị, bộ lọc vi sóng, laser bán dẫn và đặc biệt là tụ gốm (ceramic capacitors) — linh kiện có mặt trong hầu hết các thiết bị điện tử. Trong khi đó, erbium đóng vai trò then chốt trong các mạch khuếch đại tín hiệu quang, giúp truyền dữ liệu qua cáp quang — huyết mạch của mọi trung tâm dữ liệu hiện đại.

Theo số liệu từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), chuỗi cung ứng đất hiếm hiện là một trong những chuỗi kém đa dạng nhất về mặt địa lý. Trung Quốc chiếm khoảng 60% sản lượng khai thác toàn cầu năm 2024, nhưng tỷ lệ này lên tới 91% ở khâu tách và tinh chế. Đối với yttrium và erbium, Trung Quốc gần như là nguồn cung duy nhất: nước này khai thác 90% lượng yttrium thế giới và xử lý toàn bộ quặng khai thác thành dạng công nghiệp như yttrium oxide hay erbium oxide.

Lịch sử các biện pháp trả đũa

Trung Quốc bắt đầu áp đặt hạn chế xuất khẩu đất hiếm từ tháng 4/2025 như một biện pháp đáp trả thuế quan của chính quyền Tổng thống Trump. Đến cuối năm 2025, Bắc Kinh tiếp tục siết chặt với quy định yêu cầu doanh nghiệp phải xin phép trước khi vận chuyển bất kỳ hàng hóa nào chứa đất hiếm có nguồn gốc Trung Quốc ra nước ngoài — mô phỏng theo cách Mỹ từng chặn xuất khẩu máy in khắc chip ASML sang Trung Quốc.

Đợt biện pháp thứ hai, vốn bao gồm kiểm soát xuất khẩu thêm 5 nguyên tố mới trong đó có erbium, đã bị tạm hoãn 12 tháng từ tháng 11/2025 sau các cuộc đàm phán thương mại Mỹ-Trung. Khi thời hạn kết thúc vào tháng 11 năm nay, Bắc Kinh sẽ quyết định nới lỏng, giữ nguyên, hoặc mở rộng hạn chế sang hầu hết các loại đất hiếm mà nước này kiểm soát.

Nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng của Mỹ

Washington đã có những bước đi nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, bao gồm:

• Bộ Quốc phòng Mỹ rót 750 triệu USD để đảm bảo nguồn cung đất hiếm cho nam châm từ một cơ sở sản xuất tại Brazil.
• Bộ Năng lượng đầu tư 500 triệu USD cho 7 dự án mở rộng chế biến khoáng sản, sản xuất pin và tái chế.
• Tháng 2/2026, Mỹ ký thỏa thuận với 54 quốc gia tại Hội nghị Bộ trưởng Khoáng sản Quan trọng.
• Tổng thống Trump khởi động Dự án Vault — sáng kiến an ninh chuỗi cung ứng với kho dự trữ chiến lược lên tới 10 tỷ USD.

Tuy nhiên, hầu hết các sáng kiến này cần thời gian dài mới phát huy hiệu quả. Trong khi đó, quan hệ Mỹ-Trung vẫn căng thẳng, và quyết định của Bắc Kinh vào tháng 11 tới sẽ là phép thử lớn. Giới phân tích cho rằng kết quả của hội nghị thượng đỉnh giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình vào tháng sau có thể đóng vai trò quyết định.

Ý nghĩa với thị trường Việt Nam

Là điểm đến đang nổi của làn sóng đầu tư trung tâm dữ liệu tại Đông Nam Á, Việt Nam cần theo dõi sát diễn biến này. Các doanh nghiệp đang vận hành hạ tầng cloud và colocation nên chủ động đa dạng hóa nguồn cung linh kiện, đồng thời tính đến phương án dự trữ vật tư quan trọng để giảm thiểu rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ Mỹ-Trung ngày càng gay gắt.