Typst 0.15 ra mắt: hỗ trợ font biến đổi, MathML và nhiều biblio trong một tài liệu

Typst — hệ thống soạn thảo tài liệu mã nguồn mở viết bằng Rust — vừa phát hành phiên bản 0.15 với hàng loạt nâng cấp đáng chú ý. Công cụ này chuyên xử lý các tài liệu kỹ thuật và thường được xem là ứng viên thay thế LaTeX trong tương lai.

Font biến đổi — bước tiến lớn về typography

Điểm nhấn đầu tiên của bản cập nhật này là khả năng hỗ trợ font biến đổi (variable fonts). Thay vì phải tải nhiều tệp tin cho từng kiểu chữ (đậm, nghiêng, mảnh...), font biến đổi gói gọn tất cả các biến thể trong một tệp duy nhất. Điều này vừa tiết kiệm dung lượng, vừa cho phép người thiết kế linh hoạt hơn khi trình bày tài liệu.

Người dùng có thể tinh chỉnh font thông qua các trục (axis) — mỗi trục thay đổi một khía cạnh nào đó của ký tự. Có trục nhận giá trị rời rạc để bật/tắt tính năng, có trục nhận giá trị liên tục giữa hai giới hạn (ví dụ chọn độ đậm theo một dải liên tục).

Ví dụ, với font Roboto Flex (13 trục), nhà phát triển có thể điều chỉnh trục YTDE để thay đổi độ dài phần chân chữ (descender) mà không ảnh hưởng tới các đặc điểm khác — hữu ích khi trình bày bảng biểu để tránh chân chữ đè lên đường viền ô.

Một loại font thú vị khác là Zycon — font không chứa chữ cái mà gồm 17 hình trang trí nhỏ. Sáu trục liên tục của Zycon có thể biến đổi mượt mà các hình này, mở ra ứng dụng trong hoạt ảnh (animation).

Minh họa font biến đổi trong Typst

Nhờ cơ chế "code mode" với ký tự #, người dùng có thể viết vòng lặp for để tự động sinh ra nhiều biến thể font chỉ trong vài dòng lệnh — một sức mạnh mà các trình soạn thảo truyền thống khó sánh được.

Xuất công thức toán sang MathML cho web

Xuất HTML vẫn là tính năng thử nghiệm của Typst, nhưng phiên bản 0.15 đánh dấu bước tiến đáng kể: chuyển đổi công thức toán sang MathML. Đây là định dạng mà hầu hết trình duyệt hiện đại hiểu được mà không cần thư viện JavaScript như MathJax hay phải chèn ảnh.

Kết quả PDF và HTML được cho là gần như giống hệt nhau, mở ra khả năng hiển thị công thức chất lượng cao ngay trên trình duyệt web — một lợi ích lớn cho lĩnh vực truyền thông khoa học.

Để bật tính năng này, người dùng cần dùng cờ đặc biệt:

typst c --features html integral.typ integral.html

Tính năng "bundle" — một nguồn, nhiều đầu ra

Tính năng bundle cho phép tác giả tạo ra một tập hợp nhiều tệp đầu ra (PDF, SVG, HTML...) từ cùng một tệp nguồn. Các tệp này có thể chia sẻ dữ liệu, liên kết trong nội bộ và liên kết chéo giữa các tài liệu.

Điều này đặc biệt hữu ích khi xây dựng website hoặc khi học giả muốn tạo bộ slide thuyết trình và bản preprint từ cùng một nguồn. Ví dụ, từ một tệp .typ duy nhất, bạn có thể sinh ra hai trang HTML liên kết với nhau và một tệp PDF, tất cả đều chia sẻ chung một đoạn văn bản.

Nhiều danh mục tài liệu tham khảo trong một văn bản

Trước đây Typst chỉ cho phép một danh mục tài liệu tham khảo duy nhất. Phiên bản mới đã hỗ trợ nhiều bibliography trong cùng một tài liệu — tính năng mà cộng đồng mong đợi từ lâu.

Ứng dụng điển hình là sách cần danh mục tham khảo riêng cho từng chương. Tác giả có thể dùng cùng một cơ sở dữ liệu .bib cho tất cả các chương, hoặc chỉ định cơ sở dữ liệu riêng cho từng phần. Đối số group cho phép kiểm soát cách đánh số trích dẫn — bắt đầu lại từ 1 cho mỗi chương, đánh số liên tục toàn bộ tác phẩm, hoặc nhóm tùy ý.

Minh họa nhiều danh mục tham khảo trong Typst

Hỗ trợ nhiều chuẩn PDF cùng lúc

PDF không chỉ đơn thuần là PDF. Có nhiều phiên bản PDF và hàng chục tiêu chuẩn chính thức liên quan đến khả năng lưu trữ (archival) và khả năng tiếp cận (accessibility). Tiêu chuẩn lưu trữ đảm bảo tài liệu mở được trên nhiều phần mềm trong tương lai xa; tiêu chuẩn tiếp cận đảm bảo người khuyết tật sử dụng được.

Typst 0.15 cho phép nhắm mục tiêu nhiều chuẩn PDF cùng lúc trong một lần biên dịch — ví dụ tạo PDF vừa đạt chuẩn lưu trữ vừa đạt chuẩn tiếp cận. Trình biên dịch sẽ đưa ra cảnh báo hoặc lỗi khi các chuẩn không tương thích.

Đáng chú ý, khi chỉ định chuẩn tiếp cận UA-1, Typst sẽ yêu cầu tài liệu tuân thủ nghiêm ngặt — chẳng hạn bắt buộc phải có tiêu đề tài liệu. Đây không chỉ là chuyện kỹ thuật thuần túy: ở Mỹ và nhiều quốc gia khác, việc xuất PDF đạt chuẩn tiếp cận là yêu cầu pháp lý đối với cơ quan nhà nước và liên bang.

Còn nhiều nâng cấp khác

• Hỗ trợ spot color (màu đặc biệt trong in ấn)
• Chẩn đoán chi tiết giải thích lỗi hội tụ trong quá trình biên dịch
• Hàm map và filter mới trong ngôn ngữ scripting tích hợp
• Tài liệu hướng dẫn cập nhật, hiện có sẵn dưới dạng PDF 26MB

Thách thức phía trước

Typst hiện có 460 người đóng góp trên GitHub và hệ sinh thái mở rộng với hơn 1500 gói. Tuy nhiên, nhóm phát triển khá thẳng thắn: họ sẽ từ chối mọi mã hoặc mô tả do LLM tạo ra, và cho biết các quyết định về hướng phát triển dự án sẽ cân nhắc nhu cầu của công ty đứng sau (Typst vừa là dự án mã nguồn mở, vừa là một công ty).

Rào cản lớn nhất hiện nay là hiệu ứng mạng lưới trong giới xuất bản. Dù đã có template cho nhiều tạp chí, các tạp chí yêu cầu nộp bản nguồn vẫn chỉ chấp nhận LaTeX, Word. Rất ít nơi nhận bản thảo đánh dấu bằng Typst — và điều này khó thay đổi khi Typst còn ở giai đoạn trước 1.0, với nguy cơ thay đổi lớn có thể phá vỡ tài liệu cũ.

Dù vậy, Typst ngày nay đã là một công cụ cực kỳ hữu ích. Chẳng hạn, khi cần tạo logo SVG, viết mô tả bằng văn bản với các lệnh đồ họa của Typst nhanh và dễ hơn cả việc mở phần mềm vẽ.

Liệu Typst có trở thành "LaTeX kế nhiệm" như nhiều người hâm mộ kỳ vọng? Không ai dám chắc, nhưng nếu tốc độ phát triển hiện tại được duy trì, đó là khả năng hoàn toàn có thể — dù có thể mất một hai thập kỷ để thành hiện thực.