Vì sao bạn gần như không nên dùng AI để viết những nội dung thực chất

Trong bối cảnh các mô hình ngôn ngữ lớn ngày càng phổ biến, nhiều người coi AI như một công cụ "viết hộ" vạn năng. Nhưng một bài viết mới đây trên Substack của tác giả Erich Grunewald lại đưa ra lời kêu gọi ngược dòng: gần như đừng bao giờ để AI viết thay bạn những nội dung thực chất.

Tóm tắt nhanh: Tác giả cho rằng quá trình viết chính là quá trình suy nghĩ, văn do AI tạo ra thường mơ hồ và sai theo những cách rất khó phát hiện, và việc âm thầm dùng AI viết là thiếu tôn trọng người đọc. Tuy vậy, ông không hề phản đối AI nói chung — chỉ phản đối việc để AI viết thay mình.

Viết là một phần thiết yếu của tư duy

Luận điểm đầu tiên và cũng là trọng tâm của bài viết: quá trình viết chính là quá trình suy nghĩ. Khi bạn buộc mình phải chuyển ý tưởng thành câu chữ, bạn sẽ phát hiện ra những lỗ hổng trong lập luận, những điểm mà quá trình nghiên cứu còn thiếu sót, hay những mâu thuẫn mà trước đó bạn không hề nhận ra.

Paul Graham từng viết rằng viết về một điều gì đó, kể cả điều bạn nghĩ mình đã hiểu rõ, thường cho thấy bạn chưa hiểu nó kỹ như mình tưởng. Ông ước tính một nửa số ý tưởng trong một bài luận được nảy sinh ngay trong lúc viết.

Tác giả dẫn thêm chia sẻ của Clara Collier trên podcast của Patrick McKenzie: trong quá trình viết một nội dung thực chất, không có giai đoạn nào mà cô không suy nghĩ và thay đổi quan điểm. Khi một đoạn chuyển ý không hoạt động, cô nhận ra rằng có thể chính hai luận điểm đang bị đặt cạnh nhau sai chỗ. Nếu đưa dàn ý đó cho một mô hình ngôn ngữ, nó sẽ không dừng lại để đặt câu hỏi liệu dàn ý có vấn đề hay không.

"Tôi hoàn toàn đồng ý rằng quá trình viết chính là quá trình tư duy, và giờ chúng ta đã có bằng chứng thực nghiệm cho điều này, vì bạn tạo ra một cỗ máy biết viết thì tư duy tự nhiên xuất hiện như một hiệu ứng phụ." — Patrick McKenzie

Minh họa về quá trình viết và tư duy với AI

Văn do AI viết thì mơ hồ và sai theo cách khó nhận ra

Luận điểm thứ hai được tác giả minh họa bằng một thử nghiệm cụ thể. Ông yêu cầu Claude viết một đoạn ngắn giới thiệu về vấn đề buôn lậu chip AI. Kết quả đọc qua có vẻ khá hợp lý, nhưng khi soi kỹ, ông chỉ ra hàng loạt lựa chọn dùng từ "tinh vi nhưng sai":

• "Kiểm soát xuất khẩu chỉ mạnh bằng khâu thực thi" — một câu nghe có vẻ sâu sắc nhưng thực chất chỉ nói điều hiển nhiên, hoặc không nói gì cả.
• Chip AI "nhỏ gọn" — đúng, nhưng thứ thường bị buôn lậu là cả máy chủ AI, vốn không hề nhỏ gọn. Hơn nữa, buôn lậu chip hiếm khi là giấu hàng qua hải quan, mà thường chỉ là dán nhãn lại thành mặt hàng khác và vận chuyển công khai.
• Ước tính quy mô buôn lậu "dao động rộng, từ vài chục nghìn đến hơn một trăm nghìn chip cao cấp mỗi năm" — đúng về mặt chữ nghĩa, nhưng các ước tính thấp gần như chắc chắn sai, và con số thật nhiều khả năng cao hơn nhiều.
• "Ngay cả mức thấp nhất cũng đủ năng lực tính toán để tạo ra khác biệt" — một câu không mang lại giá trị thông tin nào.
• Câu kết về việc buôn lậu chip "đe dọa âm thầm làm rỗng một trong những trụ cột trung tâm của chính sách AI Mỹ" — tác giả gọi đây là "câu khẩu hiệu thuần túy, không có thông tin".

Tác giả nhấn mạnh vấn đề này vẫn tồn tại ngay cả khi bạn cung cấp cho AI rất nhiều ngữ cảnh như ghi chú và dàn ý chi tiết. Một chuyên gia viết về lĩnh vực mình am hiểu sẽ có những lựa chọn từ ngữ phản ánh sự nhạy cảm tinh tế mà bản thân họ có thể không ý thức được — điều mà mô hình ngôn ngữ khó tái tạo.

Điều đáng lo hơn: AI thường viết ra văn bản mơ hồ và sai theo cách gần như thuyết phục tối đa. Khi không thực sự "biết" một điều gì đó, nó thường không dừng lại thừa nhận mà sẽ viết ra thứ mơ hồ đến mức đúng, hoặc nghe có vẻ đúng nhưng thực ra không phải.

Dùng AI viết mà không nói rõ là thiếu tôn trọng và gây nhầm lẫn

Luận điểm thứ ba liên quan đến mối quan hệ giữa người viết và người đọc. Khi bạn công bố hoặc gửi một văn bản, người đọc mặc định rằng bạn đã đầu tư suy nghĩ và văn bản đó phản ánh quan điểm của chính bạn. Đó là một dạng "hợp đồng ngầm": người đọc dành sự chú ý, người viết đền đáp bằng thông tin hoặc giá trị.

Khi văn bản do AI viết, hợp đồng đó bị phá vỡ. Người đọc không còn biết liệu tác giả có thực sự suy nghĩ sâu hay không. Theo tác giả, điều này giống như gửi cho ai đó một bản nháp viết rất cẩu thả nhưng lại giấu đi sự cẩu thả đó.

"Nếu họ đang đọc thứ tôi viết, hoặc thứ mà với vai trò biên tập viên tôi chọn đặt trước mặt họ, thì đó là vì có một hợp đồng ngầm. Tôi đang trao cho họ thứ mà họ không thể tìm thấy ở nơi khác." — Clara Collier

Vậy có ngoại lệ nào không?

Tác giả tự đặt ra một số câu hỏi thường gặp và trả lời:

• Có thể chèn nội dung do AI viết nếu ghi rõ nguồn không? Có, điều này chấp nhận được. Chẳng hạn, bạn có thể dẫn lại một thông tin cụ thể từ Claude kèm ghi chú rõ ràng, để người đọc tự quyết định mức độ tin cậy.
• Vậy sao không làm thế cho toàn bộ văn bản? Gần như không bao giờ nên. Kết quả nhiều khả năng sẽ tệ hơn nhiều so với việc bạn tự viết, và người đọc sẽ đúng khi không đọc nếu thấy nhãn "do AI viết".
• Người không phải bản ngữ tiếng Anh có thể dùng AI để viết bằng tiếng Anh không? Tác giả không đồng ý, dù thừa nhận dùng AI để dịch một văn bản đã viết bằng tiếng mẹ đẻ là chấp nhận được — nhưng vẫn nên minh bạch.
• Nếu mức độ quan trọng rất cao, ví dụ viết bản ghi nhớ chính sách về AI, thì sao? Tác giả cho rằng dùng AI viết không thực sự nhanh hơn bao nhiêu, mà chỉ nhanh hơn bằng cách đánh đổi chất lượng. Và Washington vốn đã ngập trong các báo cáo gần như không ai đọc; thứ đang khan hiếm là những phân tích chính xác và sâu sắc hơn.

Kết luận cho người dùng AI tại Việt Nam

Bài viết này là lời nhắc nhở hữu ích cho cộng đồng công nghệ và những người làm nội dung tại Việt Nam. AI là công cụ mạnh để phiên âm ghi âm, phân tích dữ liệu, tìm kiếm thông tin, động não ý tưởng, phản hồi bản nháp, biên tập câu chữ — tất cả đều hợp lý. Nhưng để AI viết thay phần nội dung thực chất lại là cái bẫy đánh đổi tư duy lấy sự tiện lợi.

Trong thời đại mà văn bản do AI tạo ra tràn ngập khắp nơi, khả năng tự tư duy qua việc viết có thể trở thành một lợi thế cạnh tranh thực sự — và cũng là cách tôn trọng người đọc.