Vì sao các bài blog của giới 'duy lý' luôn dài lê thê?

Trên các diễn đàn công nghệ như Hacker News, những bài viết dài hàng chục nghìn chữ của giới blogger "duy lý" (rationalist) từ lâu đã trở thành một hiện tượng quen thuộc. Nhưng có một câu hỏi ít ai đặt ra: liệu độ dài ấy có thực sự mang lại giá trị?

Độ dài được nhầm với sự thấu đáo

Tác giả Alex Wennerberg kể lại trải nghiệm của mình khi viết một bài về hộ giáo Công giáo: anh đọc (đúng hơn là đọc lướt) một bài đăng dài 25.000 từ của blogger duy lý Scott Alexander. Bài của anh, dù có trích dẫn nhưng không tập trung vào bài kia, cuối cùng chỉ vỏn vẹn 2.700 từ — và theo anh, nó chẳng hề được lợi gì nếu dài thêm. Đó là kết quả của việc anh cắt bỏ khoảng 70% nội dung ban đầu.

Các blogger duy lý dường như không có phản xạ cắt gọt đó. Bộ "Sequences" của Eliezer Yudkowsky dài hơn một triệu từ.

Gần như mọi bài blog trong hệ sinh thái này — kể cả số ít chứa đựng ý tưởng hay — đều dài một cách mệt mỏi. Những người viết này thường dành thời gian vào đúng những chỗ không cần thiết: thêm các lớp chi tiết và sắc thái, thay vì chất vấn một hai giả định họ đặt ra ngay từ đầu, hoặc mở rộng nền tảng triết học ra ngoài tập văn bản vốn phổ biến trong tiểu văn hóa của họ.

Có vẻ như trong cộng đồng này, sự dài dòng đang thay thế cho sự thấu đáo: hẳn nhiên, nếu ai đó viết rất nhiều về một vấn đề và chứng minh điều đó bằng khối lượng văn bản đồ sộ, thì ắt họ phải có điều gì đáng nói?

Ví dụ về nicotine: dài mà vẫn sai

Tác giả dẫn ra trường hợp blogger Gwern giải thích rằng nicotine — thực ra — không gây nghiện, và còn tốt cho bạn, miễn là bạn đừng hút thuốc. Bài viết dài 9.000 từ, kèm hơn 100 tài liệu tham khảo. Kết cục: nicotine thực sự gây nghiện, và thực sự có hại kể cả khi bạn không hút — điều mà ai cũng đã ngầm hiểu.

Ý tác giả không nằm ở chuyện đúng sai của từng luận điểm, mà ở chỗ: khối lượng từ ngữ và trích dẫn không tạo ra chân lý. Số trang không chứng minh được chất lượng tư duy.

Vấn đề cốt lõi: thiếu minh triết

Điều còn thiếu trong lối viết duy lý dài lê thê này, theo tác giả, chính là minh triết. Minh triết gắn với sự chừng mực: trực giác để nhận ra ý tưởng nào đáng theo đuổi nghiêm túc và ý tưởng nào không, cùng khả năng phân định điều gì cần nói và điều gì không.

Cộng đồng này, nói rộng ra, dường như không coi trọng minh triết như một phẩm chất. Quan niệm rằng một điều có thể đúng, có giá trị hoặc tốt đẹp chỉ vì nó là lẽ thường hoặc truyền thống được kế thừa — điều đó đi ngược lại với họ. Thay vào đó là xu hướng thiên vị mạnh mẽ dành cho những gì phi truyền thống và phản văn hóa chủ lưu, với lượng mực đổ ra cho các ý tưởng dị biệt được xem như bằng chứng rằng chúng đáng được xem trọng.

Bài học cho người viết công nghệ

Với độc giả công nghệ Việt Nam, hiện tượng này không hề xa lạ. Trên các blog kỹ thuật, bài phân tích trên Medium hay thậm chí tài liệu nội bộ của doanh nghiệp, độ dài thường bị nhầm với chất lượng.

Một vài gợi ý rút ra:

• Cắt 70% như tác giả làm — nếu bản thảo vẫn truyền tải được ý chính, phần bị cắt gần như chắc chắn là dư thừa.
• Chất vấn giả định nền tảng trước khi thêm chi tiết và sắc thái. Sai ở gốc thì càng chi tiết càng sai lan rộng.
• Đừng lấy số lượng trích dẫn làm lá chắn. Một trăm tài liệu tham khảo vẫn có thể dẫn tới kết luận sai.
• Minh triết là biết điều gì không cần nói. Trong viết lách cũng như trong thiết kế phần mềm, giá trị nằm ở việc lược bỏ đúng chỗ.

Nói ngắn gọn: viết dài không khó, viết ngắn mà đủ ý mới khó.