Vì sao đồ ăn do AI tạo ra trông kỳ quái đến vậy?

Các nhà hàng, quán cà phê và thương hiệu đang đổ xô dùng AI để tạo ảnh quảng bá món ăn, nhưng kết quả thường là những hình ảnh "thảm họa" khiến thực khách mất cảm giác ngon miệng. Từ tôm hình bánh donut, mì sợi như giun, đến kem giống xi măng nứt nẻ — tất cả đều phơi bày những điểm yếu kỹ thuật cố hữu của các mô hình tạo ảnh hiện nay. Vậy đâu là nguyên nhân thực sự đằng sau những bức ảnh đồ ăn "rùng mình" này?

Ảnh minh họa đồ ăn do AI tạo ra trông kỳ lạ

Lỗ hổng từ kỹ thuật diffusion

Hầu hết các trình tạo ảnh hàng đầu hiện nay sử dụng kỹ thuật diffusion — bắt đầu từ một bức ảnh nhiễu hoàn toàn (giống như màn hình tĩnh) rồi dần dần loại bỏ nhiễu để tạo ra hình ảnh theo yêu cầu. Giáo sư Chris Russell từ Đại học Oxford, chuyên gia về thị giác máy tính, giải thích: "Điều này có nghĩa là các cấu trúc thô ban đầu được tạo ra trước, còn chi tiết họa tiết tinh xảo xuất hiện ở cuối quá trình."

Vấn đề phát sinh khi mô hình sai từ những bước đầu — ví dụ, nó có thể tạo ra cấu trúc cơ bản của một chiếc bánh sandwich không chính xác, sau đó phủ lên đó những họa tiết quá chi tiết và sống động. Russell cho biết: "Đây là kiểu hỏng tương tự như khi tạo ra người có sáu ngón tay thay vì năm ngón." Điều này giải thích vì sao chúng ta thấy tôm hình bánh donut hay bánh mì kẹp kỳ dị.

Mì sợi, giun và nỗi ám ảnh trypophobia

Theo nhà khoa học hành vi Giovanbattista Califano từ Đại học Naples Federico II, các mô hình diffusion đặc biệt yếu khi tạo ra các cấu trúc mảnh, liên tục và kết thúc hở như sợi mì, râu tôm hay các đường xoắn. "Mì sợi và các dạng tua rua chính là loại hình học khiến mô hình gặp khó khăn, vì vậy chúng ta thấy các mảnh spaghetti xuất hiện ở những nơi không có logic ẩm thực hay giải phẫu nào cả."

Các họa tiết lặp lại như bong bóng hay hạt cũng khó được mô hình kiểm soát trong ranh giới hợp lý, khiến chúng tràn sang những vùng không mong muốn. Điều này lý giải vì sao nhiều hình ảnh đồ ăn do AI tạo ra đầy sợi mì kỳ lạ, hoa văn đáng sợ và các cụm lỗ nhỏ có thể kích hoạt hội chứng sợ lỗ (trypophobia) ở người xem.

AI không hiểu đồ ăn là gì

Một nguyên nhân sâu xa hơn: AI không hề biết bánh sandwich, mì hay burrito thực sự là gì. Roland Meyer, giáo sư tại Đại học Zurich, nhấn mạnh: "AI tái tạo vẻ bề ngoài mà không có kiến thức đúng đắn về thế giới." Kết quả là một dạng đồ ăn "xấp xỉ" nhưng tách rời khỏi sự hiểu biết về chính nó.

Sự thiếu hiểu biết này dẫn đến những cách diễn giải thẩm mỹ gây khó chịu. Michael Cook, giảng viên cao cấp tại King's College London, lấy ví dụ: "Những họa tiết này có thể trông hoàn toàn bình thường trong bối cảnh kiến trúc, nhưng lại trở nên sai lệch khi chúng ta tưởng tượng chúng như đồ ăn." Đó là lý do kem trông như bê tông nứt hay bánh burger như được tạc từ đá.

Dữ liệu huấn luyện và vòng lặp "não thối"

Các hình ảnh dùng để huấn luyện AI cũng góp phần tạo nên vấn đề. Ảnh chụp đồ ăn thường được tạo dáng cách điệu cao với độ tương phản mạnh, màu sắc chói lóa và hình dạng phóng đại — đôi khi "đồ ăn" được chụp thậm chí không phải là đồ ăn thật. AI học các quy ước bề mặt này nhưng không hiểu ngữ cảnh đằng sau chúng.

Điều tồi tệ hơn: mô hình AI cũng đang được huấn luyện trên chính các dữ liệu do AI tạo ra. Nghiên cứu cho thấy điều này có thể gây ra "model collapse" (sự sụp đổ mô hình), dẫn đến suy thoái thị giác và sự giống nhau ngày càng tăng giữa các hình ảnh. Bên cạnh đó, "văn hóa meme" và những nội dung kỳ lạ trên mạng xã hội — như video AI về người nhảy lên đống thức ăn khổng lồ — cũng tạo cho AI một mớ liên tưởng quái đản về thức ăn.

Vì sao con người "ghê sợ" đồ ăn AI?

Tất cả những điều trên đẩy hình ảnh đồ ăn AI vào "thung lũng kỳ dị" (uncanny valley) — và tệ hơn cả, con người có hệ thống sinh học giúp phát hiện đồ ăn không an toàn. Califano giải thích: "Cảm giác ghê tởm cũng là cơ chế phòng vệ tiến hóa để tránh ký sinh trùng, mầm bệnh và chất độc." Đồ ăn AI kích hoạt nhiều cảnh báo cùng lúc: sợi mì kỳ lạ giống giun sán, cụm lỗ gợi sự xâm nhập, màu sắc lạ báo hiệu nhiễm khuẩn hay hư hỏng.

Đồ ăn AI trông sai vì ở cấp độ nguyên thủy, chúng ta cảm nhận nó là mối đe dọa. Nó có thể giống đồ ăn, nhưng bộ não chúng ta biết rõ hơn — và chúng ta tự nhiên lùi lại với cảm giác ghê sợ.

Một góc nhìn khác về đồ ăn AI gây khó chịu cho thị giác

Hàm ý cho thị trường Việt Nam

Tại Việt Nam, nhiều nhà hàng và thương hiệu F&B đang bắt đầu dùng AI để tạo ảnh quảng cáo cho các món như phở, bún chả hay cà phê sữa đá. Nếu không kiểm soát chất lượng, các thương hiệu Việt hoàn toàn có thể gặp phải những tình huống "dở khóc dở cười" tương tự — một bát phở với sợi bún trông như giun, hay ly cà phê với đá trông như bê tông. Lời khuyên từ các chuyên gia: AI chỉ nên dùng như công cụ hỗ trợ ý tưởng, còn ảnh sản phẩm cuối cùng vẫn nên được chụp thật và kiểm duyệt kỹ lưỡng trước khi đăng tải.