Thực đơn AI: Khi công nghệ làm hỏng cảm giác ngon miệng

Lần đầu gặp cảnh này, nhiều người tự hỏi mình có đang bị hoang tưởng hay không. Bạn bước vào một quán cà phê, nhìn thực đơn bánh mì kẹp với những hình minh họa hoàn hảo đến kỳ lạ, đối xứng tuyệt đối và mượt mà một cách bất thường — khiến bạn có cảm giác "có gì đó sai sai" dù không thể lý giải. Nếu từng rơi vào tình huống này, bạn không hề cô đơn: thực đơn do AI tạo ra đã tràn vào ngành nhà hàng, mang theo một thẩm mỹ hẹp và "dễ chịu" giả tạo đến mức khiến người xem khó chịu dù không hiểu tại sao.

Hiện tượng "thực đơn AI" đang lan rộng

Đôi khi những hình ảnh này lộ liễu đến mức lố bịch, như một chiếc burrito với phô mai sủi bọt trông giống tác phẩm nghệ thuật tiên phong hơn là bữa trưa. Nhưng thường thì chúng trông bình thường đến nỗi bạn chỉ nhận ra điều bất thường khi nhìn kỹ lần thứ hai. Theo Alex Lisle, CTO của Reality Defender — một startup chuyên về phát hiện nội dung do AI tạo ra: "Nó gần giống như một người ngoài hành tinh cố làm pizza mà không hiểu nguyên lý cốt lõi của món này vậy."

Hình ảnh minh họa thực đơn AI

Vì sao hình ảnh AI lại "nhạt nhòa" đến vậy?

Theo Lisle, cách các mô hình AI được xây dựng có thể giải thích vì sao chúng ưa chuộng một thẩm mỹ đặc thù: kem thì tròn hoàn hảo, tôm thì như bị biến đổi gene để tự ăn đuôi mình — tạo ra những "cơn ác mộng ẩm thực kiểu Lovecraft". Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và mô hình khuếch tán — công nghệ đằng sau ChatGPT và Midjourney — được huấn luyện trên kho dữ liệu khổng lồ. Khi người dùng yêu cầu "làm thực đơn cho nhà hàng burger", mô hình sẽ tìm pattern từ dữ liệu để dự đoán điều người dùng mong đợi.

"Rất nhiều thứ trông giống thực đơn của Chili's năm 2015, và có lý do cho điều đó," Lisle chia sẻ. "Đó chính là kho tài liệu mà mô hình đã học hỏi."

Nguy cơ "sụp đổ mô hình" và hiện tượng hội tụ

Dữ liệu huấn luyện mới đóng vai trò sống còn với các công ty AI — Amazon thậm chí từng được phát hiện tìm mua sách hiếm để quét vào dữ liệu rồi tiêu hủy chúng. Khi nội dung do AI tạo ra thấm dần vào các bộ dữ liệu khổng lồ này, mô hình có nguy cơ gặp phải model collapse (sụp đổ mô hình).

Lisle giải thích: "Model collapse giống như bệnh bò điên — khi bạn cho đầu ra của mô hình này quay lại làm đầu vào cho chính nó, sự cận huyết trở nên quá mức và toàn bộ hệ thống sụp đổ." Tuy nhiên, điều xảy ra với thực đơn AI thường là convergence (hội tụ) — ít nghiêm trọng hơn nhưng vẫn làm suy giảm chất lượng đầu ra.

Khi AI được yêu cầu tạo thực đơn đồ ăn nhanh, nó sẽ tham chiếu đến thực đơn của Wendy's, Burger King, McDonald's — những thương hiệu vốn đã có phong cách tương đồng. Kết quả là AI càng củng cố thêm sự đồng nhất đó, đặc biệt khi thực đơn do AI tạo ra lại quay về làm dữ liệu huấn luyện.

Thí nghiệm 100 lần chỉnh sửa gây khó chịu

Trên mạng xã hội X, người dùng Labtec thực hiện một thí nghiệm: tạo thực đơn bằng ChatGPT rồi chỉnh sửa 100 lần liên tiếp để quan sát thức ăn ngày càng trông "không còn giống thức ăn". "Kết quả cuối cùng khiến tôi thực sự khó chịu," Labtec viết. Nhiều nhà hàng có thể đang vô tình rơi vào vòng xoáy này khi liên tục chỉnh sửa thực đơn AI của mình — đổi giá, sửa tên món — và mỗi lần chỉnh sửa, hình ảnh món ăn lại trở nên tròn trịa và mượt mà hơn một chút.

Khoa học đằng sau sự khó chịu: Hiệu ứng "thung lũng kỳ dị"

Theo Lee Rainie, Giám đốc Trung tâm Imagining the Digital Future tại Đại học Elon: "Việc tối ưu hóa bộ dữ liệu là để tạo sự dễ chịu, không gây khó chịu — và điều đó dẫn đến sự đồng nhất hóa. AI được biết đến với việc 'mài nhẵn các góc cạnh' cả trong hình ảnh lẫn ngôn ngữ."

Nghiên cứu từ Đại học Duisburg-Essen (Đức) cho thấy hình ảnh thức ăn do AI tạo ra gây ra hiệu ứng "uncanny valley" — khi hình ảnh gần giống thật nhưng không hoàn hảo sẽ gợi cảm giác ghê rợn và khó chịu hơn cả hình ảnh lộ liễu giả tạo. Sự khó chịu này càng tăng khi đặt trong bối cảnh văn hóa đầy hoài nghi về AI hiện nay.

"Con người có một giác quan gần như không thể giải thích để nhận biết thứ gì do AI tạo ra so với thứ có thật từ ban đầu," Rainie nói. "Họ biết khi họ nhìn thấy nó — đó là lý do phản ứng dữ dội của khách hàng với nhà hàng dùng thực đơn AI lại rõ rệt đến vậy."

Lời khuyên cho nhà hàng và bài học rộng hơn

Nếu khách hàng phản ứng tiêu cực đến vậy, các nhà hàng nên cân nhắc dừng việc dùng AI để tạo thực đơn. Nhưng vấn đề vượt ra ngoài phạm vi bàn ăn. Như Lisle cảnh báo: "Việc nhìn và nghe từ lâu đã được xem là bằng chứng vàng — ngay cả hệ thống tòa án cũng dựa vào băng ghi âm và video. Điều đó không còn đúng nữa. Thế giới đã thay đổi căn bản, dù tốt hay xấu."

Đối với các nhà hàng Việt Nam — nơi ẩm thực là niềm tự hào quốc gia và thực đơn đóng vai trò quan trọng trong trải nghiệm khách hàng — việc phụ thuộc vào AI mà không qua kiểm duyệt có thể gây phản tác dụng. Thực đơn không chỉ là danh sách món ăn, mà còn là câu chuyện thương hiệu. Nếu muốn dùng AI, hãy xem nó như công cụ hỗ trợ phác thảo ban đầu, sau đó cần sự chỉnh chu và cá nhân hóa từ con người để giữ được "hồn" ẩm thực — thứ mà không thuật toán nào có thể thay thế được.