Vì sao lưới điện Anh đang 'nghẽn' bởi các trung tâm dữ liệu ảo?

Cơn sốt đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra một vấn đề nan giải cho nước Anh: hàng chờ kết nối lưới điện bị tắc nghẽn vì hàng loạt dự án trung tâm dữ liệu mang tính đầu cơ, không có khả năng triển khai thực tế. Cơ quan quản lý năng lượng Ofgem đang đề xuất các biện pháp mạnh tay để "dọn dẹp" các dự án ma này, nhưng phải cân bằng để không làm mất đi các nhà đầu tư chân chính, vốn là chìa khóa cho tham vọng AI của quốc gia.

Cuộc đua giành nguồn vốn hàng trăm tỷ đô la từ ngành công nghiệp AI khiến các nhà phát triển trung tâm dữ liệu tranh nhau đăng ký kết nối lưới điện. Điều này tạo ra một làn sóng dự án "ma" — các hồ sơ xin cấp điện có thể không bao giờ được xây dựng, gây xáo trộn dự báo nhu cầu năng lượng và khiến thời gian chờ đợi của các dự án khả thi kéo dài nhiều năm.

Vấn đề gì đang xảy ra với lưới điện Anh?

Vào cuối năm 2024, chính phủ Anh đã chỉ định trung tâm dữ liệu là "cơ sở hạ tầng quốc gia quan trọng". Từ tháng 11/2024 đến tháng 6/2025, tổng nhu cầu điện năng từ các dự án trong hàng chờ tăng vọt từ 41 gigawatt lên 125 gigawatt. Đáng chú ý, riêng các trung tâm dữ liệu mới đã chiếm 73 gigawatt — tương đương 1,5 lần nhu cầu cao điểm của toàn bộ Vương quốc Anh trong năm ngoái.

Tuy nhiên, chính phủ Anh tin rằng phần lớn nhu cầu này chỉ là "ảo ảnh". Ông Taco Engelaar, giám đốc điều hành công ty tối ưu hóa lưới điện Neara, nhận định: "Điều này thật điên rồ. Không ai thực sự hiểu nhu cầu lưới điện thực tế sẽ ra sao vì những dự án ma này."

Gốc rễ: Vấn đề ưu đãi và chi phí

Vì các nhà phát triển phải chờ đợi nhiều năm để được kết nối, và trước đây chi phí đăng ký chỉ vài nghìn đô la, nên họ dễ dàng đăng ký nguồn điện dù chưa có kế hoạch phát triển rõ ràng. Đây là một canh bạc không có rủi ro, giúp họ phòng thủ cho tương lai khi nhu cầu tính toán vẫn tăng cao.

Hệ quả là các nhà vận hành lưới điện buộc phải xem xét mọi dự án như thể chúng nghiêm túc. Ông Olivier Darmouni, giáo sư tài chính tại HEC Paris Business School, người đã công bố nghiên cứu về tác động của AI lên lưới điện, giải thích: "Các dự án càng đầu cơ càng gây hại vì chúng khiến các nghiên cứu đánh giá phức tạp, tốn kém và kéo dài hơn."

Bên cạnh đó, hàng chờ dài còn thu hút các nhà môi giới bất động sản đăng ký điện rồi sau đó bán lại đất kèm quyền lưới cho các công ty trung tâm dữ liệu với giá cao. Như lời ông Darmouni, tình trạng này "giống như bán vé chợ đen cho buổi hòa nhạc, sự tắc nghẽn tự nuôi dưỡng chính nó và vượt tầm kiểm soát."

Giải pháp của Ofgem và "bài toán Goldilocks"

Vào tháng 7/2025, Ofgem công bố đề xuất yêu cầu các nhà phát triển phải đặt cọc một khoản tiền lớn — có thể lên tới hàng trăm triệu đô la cho các trung tâm dữ liệu lớn nhất. Họ cũng phải chứng minh đã có khách hàng và đủ vốn để hoàn thành dự án.

Tuy nhiên, Ofgem phải đối mặt với "bài toán Goldilocks": các cải cách phải đủ mạnh để ngăn chặn nhà đầu cơ nhưng không quá mức khiến các dự án hợp lệ chuyển sang nước khác. Ông Nathan Macwhinnie, phó giám đốc chiến lược tại Ofgem, cho biết: "Chúng tôi nhận thức trung tâm dữ liệu là chìa khóa cho tham vọng AI và tăng trưởng kinh tế của Anh. Kết nối nhanh hơn cho các dự án khả thi là điều kiện tiên quyết."

Rủi ro làm mất "con ngỗng vàng"

Anh vốn đã kém hấp dẫn vì chi phí năng lượng cao và quỹ đất hạn chế. Nếu mức phí quá cao, thị trường Anh có thể trở thành nơi đắt đỏ nhất thế giới để xây trung tâm dữ liệu. Ông Alex Burgoyne, trưởng bộ phận trung tâm dữ liệu tại công ty tư vấn Knight Frank, cảnh báo: "Làn sóng đầu tư này đang mang lại nguồn vốn khổng lồ cho Anh. Chúng ta không muốn bắn chết con ngỗng vàng."

Các kế hoạch mới cũng có thể đẩy các công ty nhỏ và mới nổi chuyên về trung tâm dữ liệu AI ra khỏi thị trường, vì họ không đủ khả năng nộp phí cao. Ông Daniel Newton, luật sư tại Slaughter and May, nhận xét: "Nếu đặt phí không đủ cao, bạn không ngăn được đầu cơ. Nếu quá cao, bạn có nguy cơ giết chết các dự án khả thi vì mọi người không dám mạo hiểm nguồn vốn lớn ở giai đoạn phát triển."

Viễn cảnh dài hạn

Bất chấp những lo ngại, một số chuyên gia tin rằng dọn sạch hàng chờ sẽ giúp Anh có cơ hội tốt hơn trong dài hạn để giành phần từ khoản đầu tư hàng trăm tỷ đô la vào AI. Ông Darmouni kết luận: "Vấn đề là định hình 5 năm tới để xây trung tâm dữ liệu đúng nơi, đúng quy mô, đúng nguồn điện. Đây không phải chân ga bạn có thể nhấn ngay lập tức," ông nói thêm, "mà là một quá trình cần tính toán kỹ lưỡng."

Đối với độc giả Việt Nam, bài toán này cũng có giá trị tham chiếu khi quốc gia đang khuyến khích đầu tư vào trung tâm dữ liệu phục vụ AI. Việc quy hoạch năng lượng và có khung pháp lý rõ ràng từ sớm sẽ giúp tránh lãng phí nguồn lực và thu hút đúng nhà đầu tư có năng lực, thay vì chỉ chạy theo xu hướng.