William Gibson và câu chuyện đăng ký nhãn hiệu "cyberspace": sự thật và giai thoại

Trong giới công nghệ, có những giai thoại được kể đi kể lại nhiều đến mức chúng dần trở thành "lịch sử được thừa nhận" mà ít ai kiểm chứng lại nguồn gốc. Một trong số đó là câu chuyện về việc hãng phần mềm Autodesk đăng ký nhãn hiệu từ "cyberspace" và William Gibson — cha đẻ của khái niệm này — đã phản ứng bằng cách đi đăng ký nhãn hiệu tên của chính người đã thúc đẩy thương vụ kia.

Park Güell, Barcelona, 1990

Câu chuyện vừa được một trong những nhân chứng trực tiếp kể lại chi tiết, và kết quả cho thấy chỉ có một nửa là sự thật: Autodesk quả thực đã nộp đơn đăng ký "Cyberspace", và Gibson thật sự đã phản đối. Nhưng phần còn lại — chuyện Gibson đáp trả bằng cách đăng ký nhãn hiệu "Eric Gullichsen" — hóa ra chỉ là trò đùa của Timothy Leary.

Bối cảnh: phòng thí nghiệm thực tế ảo của Autodesk

Năm 1989, tác giả bài viết đang làm việc tại Phòng thí nghiệm Nghiên cứu của Autodesk trong một dự án thực tế ảo (VR) sơ khai, được khởi động sau chuyến thăm Scott Fisher tại NASA Ames. Hệ thống khi đó vô cùng thô sơ: một máy 386 với cặp card đồ họa Matrox gắn trên bus ISA, kính VPL EyePhone, thiết bị theo dõi Polhemus và một găng tay dữ liệu. Hệ thống chỉ chạy được 6 đến 10 khung hình mỗi giây với các mô hình chỉ vài trăm đa giác — chậm chạp, nhưng vừa đủ để đưa người dùng "bước qua tấm gương".

Khẩu hiệu của nhóm là: "Reality Isn't Enough Any More" (Thực tại không còn đủ nữa).

Cũng trong giai đoạn này, tác giả dành nhiều thời gian giao du với Timothy Leary — nhân vật nổi tiếng của phong trào phản văn hóa Mỹ — người đã gợi ý ông rời MCC và chuyển đến California. Leary đặt biệt danh cho phòng thí nghiệm VR của nhóm là "Cyberia" và là một người hâm mộ cuồng nhiệt của Gibson, đặc biệt là cuốn tiểu thuyết Neuromancer (1984) mà ông cho là cực kỳ tiên tri về cuộc cách mạng số sắp tới.

Khi Autodesk nộp đơn đăng ký "cyberspace"

Khi các phát triển VR của Autodesk dần tiến gần đến việc trở thành sản phẩm thương mại, nhóm đã nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho từ "cyberspace" — thuật ngữ do chính Gibson đặt ra trong truyện ngắn Burning Chrome năm 1982 và phổ biến qua Neuromancer.

Leary cho tác giả biết Gibson rất bực bội vì việc này. Tác giả đã viết cho Gibson một lá thư mang tính xoa dịu, dù kết thúc bằng một câu châm biếm trích lại chính lời của Gibson: "The street finds its own use for things" (Phố phường sẽ tự tìm ra cách dùng riêng cho mọi thứ).

Đáp lại, Gibson để luật sư của mình gửi Autodesk một lá thư — mà theo tác giả nhớ lại, phía Autodesk đã phớt lờ.

"The street finds its own use for things" — câu nói nổi tiếng của Gibson, về sau được ông dùng lại để đáp trả: "Autodesk is not the street" (Autodesk không phải là phố phường).

Giai thoại "đăng ký nhãn hiệu Eric Gullichsen"

Đây chính là phần sai lệch của câu chuyện. Timothy Leary — với bản tính tinh nghịch khó bỏ — đã tung tin đồn rằng Gibson đang cố đăng ký nhãn hiệu tên "Eric Gullichsen" để trả đũa. Sau đó, John Perry Barlow vì lý do riêng của mình đã thêu dệt thêm, và Rudy Rucker tiếp tục khuếch đại câu chuyện.

Kết quả là một trò đùa đã được lan truyền qua nhiều thế hệ người đọc đến mức trở thành "lịch sử được thừa nhận" — dù Gibson chưa từng làm điều đó.

Cuộc gặp ở Art Futura 1990

Khoảng một năm sau, khi tác giả đã rời Autodesk để lập công ty khởi nghiệp VR Sense8 Corporation, cả nhóm được mời đến sự kiện Art Futura 1990 đầu tiên tại Barcelona. Tại sảnh một khách sạn sang trọng, ông gặp Gibson.

Gibson nhận xét với giọng lười nhác rằng tuy phố phường tự tìm ra cách dùng riêng cho mọi thứ, nhưng "Autodesk không phải là phố phường".

Đêm hôm đó, rượu cava được tiêu thụ khá nhiều trước giờ người Barcelona ngồi vào bàn với những suất tapas bất tận. Theo hồi tưởng, sau các bữa tiệc của Art Futura, hai bên đã gác lại câu chuyện — hoặc gần như vậy.

Chuyến thăm công viên Park Güell của kiến trúc sư Gaudí cũng để lại dấu ấn khó quên, với hình ảnh chú thằn lằn khổng lồ khảm gốm sặc sỡ — chi tiết về sau xuất hiện trong tiểu thuyết Count Zero của Gibson.

Bài học cho ngành công nghệ

Câu chuyện này là lời nhắc nhở quen thuộc trong giới công nghệ: những giai thoại hấp dẫn có thể sống lâu hơn sự thật, đặc biệt khi chúng được những cái tên có tiếng tăm như Leary, Barlow hay Rucker truyền miệng. Với độc giả Việt Nam theo dõi lịch sử ngành công nghệ, đây cũng là ví dụ thú vị về cách các thuật ngữ nền tảng — như "cyberspace" — từng trở thành đối tượng tranh chấp thương mại ngay từ những ngày đầu của kỷ nguyên số.

Sự thật thì gọn hơn giai thoại: Autodesk đăng ký "Cyberspace", Gibson phản đối — và trò đùa về "Eric Gullichsen" là sản phẩm của một nghệ sĩ tung hứng tài ba, không phải của nhà văn khoa học viễn tưởng.