25 năm giám sát diện rộng: Đã đến lúc phải chấm dứt

Sau sự kiện 11/9, nước Mỹ đã chuyển dịch toàn diện từ giám sát có mục tiêu (nghe lén cá nhân, lệnh theo dõi cụ thể) sang giám sát diện rộng (chặn bắt dữ liệu trên trục xương sống Internet, thu thập hàng loạt siêu dữ liệu điện thoại và Internet). Bài luận của Bruce Schneier và Cindy Cohn trên Lawfare lập luận rằng sau 25 năm, kiến trúc pháp lý và kỹ thuật này đã vượt xa lý do ban đầu là chống khủng bố, trở thành công cụ thường nhật của cả chính phủ lẫn doanh nghiệp tư nhân, với cái giá ngày càng rõ rệt về quyền tự do của người dân.

Từ chống khủng bố đến giám sát toàn dân

Sau 11/9, nỗi sợ khủng bố đạt mức chưa từng có, kéo theo giả định rằng "kẻ thù có thể là bất kỳ ai, ở bất kỳ đâu". Chính phủ Mỹ từ đó chọn cách theo dõi mọi người, ở mọi nơi.

Một bài thuyết trình nội bộ của NSA (được công bố qua tiết lộ của Edward Snowden năm 2013) tóm gọn logic này: một chính phủ có thể "Thu thập tất cả", "Xử lý tất cả", "Khai thác tất cả", "Hợp tác với tất cả" và "Ngửi tất cả" thì cuối cùng sẽ "Biết tất cả".

Điều đáng chú ý là chưa từng có phân tích toàn diện nào về chi phí và lợi ích của các chương trình này — cả về tiền thuế, nguồn lực bị chuyển hướng, lẫn bằng chứng rằng chúng thực sự ngăn chặn được các cuộc tấn công. Những ví dụ thành công mà NSA đưa ra thường sụp đổ khi bị soi xét kỹ lưỡng.

Giám sát tư nhân nuôi dưỡng giám sát nhà nước

Một điểm mấu chốt trong bài luận là mối quan hệ cộng sinh giữa giám sát tư nhân và giám sát chính phủ. Giám sát chính là mô hình kinh doanh của Internet: các công ty như Google và Facebook không ngừng theo dõi hành vi người dùng.

• NSA dựa vào dữ liệu do các công ty viễn thông và Internet thu thập
• Cảnh sát địa phương và ICE dựa vào dữ liệu vị trí điện thoại và hệ thống đọc biển số tự động do tư nhân vận hành
• Giám đốc FBI Kash Patel xác nhận cơ quan này mua dữ liệu về người Mỹ từ các nhà môi giới dữ liệu và có ý định tiếp tục

Điều này có nghĩa: khi các công ty thu thập thêm dữ liệu vì mục đích "chủ nghĩa tư bản giám sát", chính phủ cũng có thêm dữ liệu để khai thác — và AI đang làm cho khả năng phân tích đó mạnh lên theo cấp số nhân.

Các chương trình giám sát diện rộng chủ chốt

Thu thập hồ sơ điện thoại: Bắt đầu ngay sau 11/9 dưới danh nghĩa "quyền hành pháp thuần túy", sau đó ngụy biện thành cách diễn giải Mục 215 của Đạo luật Patriot. Năm 2015, Tòa phúc thẩm vòng hai bác bỏ cách diễn giải này, dẫn đến Đạo luật USA Freedom Act — chấm dứt 14 năm thu thập hàng loạt không phân biệt.

Chương trình Upstream của NSA: Chặn bắt cả siêu dữ liệu lẫn nội dung tại các điểm viễn thông trọng yếu trong nước Mỹ. Được đưa vào khuôn khổ Mục 702 của FISA năm 2008. Dù mục tiêu là người ngoài nước Mỹ, chương trình vẫn thu thập khối lượng lớn liên lạc của người Mỹ.

Giám sát ở cấp địa phương: Mạng lưới đọc biển số tự động của Flock và Vigilant Solutions phủ khắp đường sá và bãi đỗ xe; nhận diện khuôn mặt tại các sân vận động và sân bay; dữ liệu vị trí điện thoại luôn sẵn sàng cho cơ quan thực thi pháp luật.

Cái giá Hiến định

Tu chính án thứ tư bảo đảm người dân được an toàn trước các cuộc khám xét vô lý — phải có lệnh, dựa trên căn cứ xác đáng và mô tả cụ thể đối tượng bị khám xét. Giám sát diện rộng đảo ngược hoàn toàn nguyên tắc này.

Các lập luận biện minh cho việc miễn trừ Hiến pháp bao gồm:

• Với Mục 702: nếu việc thu thập ban đầu không nhắm vào người Mỹ, thông tin được cho là thoát khỏi bảo vệ Hiến pháp cho mọi mục đích sử dụng sau này
• Học thuyết "bên thứ ba": Tu chính án thứ tư không áp dụng cho dữ liệu chia sẻ với công ty cung cấp dịch vụ
• Siêu dữ liệu nằm ngoài phạm vi Tu chính án thứ tư
• Chỉ "mắt người" mới được tính, phân tích bằng máy không tính — lập luận đặc biệt đáng lo ngại khi AI phát triển

Hệ quả: phần đời sống và dữ liệu của người Mỹ thực sự được Tu chính án thứ tư bảo vệ đã thu hẹp đáng kể trong 25 năm qua — và với AI, lời hứa về sự an toàn ấy ngày càng trở nên hư ảo.

Tu chính án thứ nhất cũng bị tổn hại. Quyền phát ngôn ẩn danh và quyền lập hội từ lâu đã được hiểu là cần một "vùng riêng tư" chống lại giám sát của nhà nước. Đáng lo ngại nhất là Chiến lược Chống khủng bố Mỹ 2026 tuyên bố sẽ dùng các công cụ vốn chỉ dành cho mục tiêu nước ngoài để nhắm vào các nhà hoạt động trong nước.

Sai sót và lạm dụng là không thể tránh khỏi

Lịch sử 25 năm cho thấy không thể giám sát toàn bộ dân số mà vẫn tuân thủ khuôn khổ pháp lý, dù là khuôn khổ rộng rãi như Mục 702.

Nghị sĩ Zoe Lofgren cho biết: "Các cuộc tìm kiếm cửa sau đã bị lạm dụng với người biểu tình, 19.000 nhà tài trợ chiến dịch, thành viên Quốc hội, nhà báo, quan chức chính phủ, một thẩm phán tòa án bang từng khiếu nại FBI về hành vi sai trái của cảnh sát."

NSA thậm chí có thuật ngữ nội bộ cho việc lạm dụng này: "LOVEINT" — nhân viên dùng công cụ giám sát để theo dõi người yêu hoặc vợ/chồng cũ.

Ở cấp thực thi pháp luật địa phương, một cảnh sát Texas đã lạm dụng và nói dối về việc dùng hệ thống đọc biển số để theo dõi một phụ nữ bị nghi tìm cách phá thai. Nhiều quan chức bị cáo buộc theo dõi người họ muốn có quan hệ tình cảm hoặc người yêu cũ.

Những sai sót này đang thúc đẩy làn sóng ở cấp cộng đồng đòi tháo bỏ các thiết bị đọc biển số trên khắp nước Mỹ — một bước khởi đầu cho việc xem xét lại toàn diện hơn.

Giải pháp: Đảo ngược tình thế

Các tác giả đề xuất một chiến lược toàn diện thay vì chắp vá:

• Khôi phục lời hứa của Tu chính án thứ tư: yêu cầu lệnh tòa trước khi thu thập, truy cập hoặc sử dụng thông tin từ giám sát diện rộng — bất kể là siêu dữ liệu hay nội dung, do nhà nước hay tư nhân nắm giữ
• Cơ chế thực thi thực sự: quyền khởi kiện tư nhân và biện pháp loại trừ tự động trong tố tụng hình sự
• Giữ nguyên việc Mục 702 hết hiệu lực
• Đạo luật lưỡng đảng "Fourth Amendment is Not for Sale": cấm chính phủ mua dữ liệu mà lẽ ra cần lệnh tòa mới có được
• Hạn chế sử dụng thứ cấp dữ liệu và thiết lập nghĩa vụ ủy thác cho các đơn vị thu thập dữ liệu lớn
• Luật bảo mật toàn diện cho nước Mỹ

Đối với độc giả Việt Nam

Câu chuyện này không chỉ là vấn đề của nước Mỹ. Khi các nền tảng toàn cầu như Google, Meta, TikTok thu thập dữ liệu người dùng Việt Nam, và khi các công cụ nhận diện khuôn mặt, đọc biển số tự động ngày càng phổ biến trong khu vực, nguy cơ giám sát diện rộng cũng hiện hữu với người dùng Việt Nam.

Sự phát triển của AI phân tích dữ liệu càng làm vấn đề cấp thiết hơn: dữ liệu thu thập hôm nay tưởng chừng vô hại, nhưng với AI của ngày mai có thể tiết lộ những điều sâu kín nhất về cuộc sống của mỗi người. Việc thảo luận công khai về giới hạn pháp lý, minh bạch hóa việc thu thập dữ liệu, và quyền mã hóa của người dùng là những vấn đề mà mọi xã hội số đều phải đối mặt.

Sau 25 năm, câu hỏi mà Schneier và Cohn đặt ra rất đáng suy ngẫm: liệu một nền dân chủ tự quản có thể tồn tại khi tồn tại những hệ thống theo dõi mọi người, ở mọi nơi?