25 nhà toán học đoạt Huy chương Fields cảnh báo về sự lệch hướng của AI trong toán học

Trong những tháng gần đây, năng lực toán học của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) đã tiến bộ vượt bậc, đến mức có thể giải được những bài toán tồn đọng lớn trong nhiều lĩnh vực. Nhưng chính đà tiến đó lại đang đặt ra một câu hỏi nghiêm trọng: liệu AI đang phục vụ toán học, hay đang bào mòn nó?

Tuyên bố từ 25 nhà toán học hàng đầu

Ngày 11/9/2026, Terence Tao công bố một tuyên bố tập thể với sự tham gia của 25 nhà toán học đoạt Huy chương Fields — giải thưởng danh giá nhất trong toán học, tương đương Nobel. Danh sách ký tên gồm những tên tuổi như Pierre Deligne, Ngô Bảo Châu, Andrei Okounkov, Maryna Viazovska, Cédric Villani, Wendelin Werner và chính Terence Tao.

Tuyên bố được đưa ra sau một tuần thảo luận giữa các thành viên. Nhóm tác giả thừa nhận quy trình lấy ý kiến còn gấp gáp so với Tuyên bố Leiden trước đó, nhưng cho rằng "tính cấp bách của tình hình đòi hỏi phải ra tuyên bố sớm thay vì muộn".

"Mục tiêu của các công ty AI và mục tiêu của cộng đồng toán học đang lệch pha nghiêm trọng."

Vì sao "giải được bài toán" chưa phải là đích đến?

Theo tuyên bố, toán học nghiên cứu không chỉ đơn thuần là tìm ra đáp án đúng hay sai. Nó là quá trình hiểu những cấu trúc cơ bản của hình dạng, con số và các hiện tượng tự nhiên — tích lũy qua nhiều thế hệ thành một kho tàng ý tưởng, phương pháp và trừu tượng tinh vi.

Những bài toán nổi tiếng đóng vai trò như ngọn hải đăng, giúp đo lường mức độ hiểu biết của cộng đồng về vùng đất toán học. Khi một bài toán được giải, đó là dấu hiệu của những hiểu biết mới và phương pháp mới — để rồi cộng đồng tiếp tục nghiên cứu qua một quá trình dài: thuyết trình, thảo luận, đơn giản hóa. Cuối cùng, kết quả mới được đưa vào sách giáo trình phù hợp cho sinh viên đại học và sau đại học.

AI đang bỏ qua toàn bộ quá trình đó.

Ba vấn đề cốt lõi

Tuyên bố chỉ ra ba hệ quả nghiêm trọng từ việc AI ồ ạt giải toán:

• Sản xuất hàng loạt phát biểu đúng/sai với tốc độ ngày càng nhanh có thể phá hủy mảnh đất màu mỡ thay vì thổi sức sống vào những ý tưởng mới. Việc giải toán chỉ là công cụ và chỉ dấu cho mục tiêu chính là hiểu biết khái niệm và có được tầm nhìn sâu sắc.
• Vấn đề ghi nhận công lao và đạo văn: Các lời giải thường được công bố vội vã, không có thời gian viết bản thảo đàng hoàng, không kịp tách ra phương pháp mới hay trích dẫn công trình trước đó của người khác. Điều này đặt ra câu hỏi nghiêm trọng về quyền tác giả.
• Mất chuỗi truyền đạt giữa người với người: Nếu không có những nhà toán học sẵn lòng phát triển và tích hợp các ý tưởng do AI sinh ra vào kho tàng chính thống, chúng sẽ không bao giờ thực sự sống động. Chuỗi truyền đạt thiết yếu giữa các nhà toán học sẽ đứt gãy.

Một vấn đề vượt ra ngoài toán học

Các tác giả nhấn mạnh rằng những gì cộng đồng toán học đang đối mặt cũng là vấn đề của các ngành khoa học và sáng tạo khác — và rộng hơn là của toàn nhân loại.

Trong nhiều lĩnh vực, nhiều năm đào tạo không chỉ để tạo ra câu trả lời hay sản phẩm cuối cùng, mà còn để phát triển sự hiểu biết và khả năng đặt ra câu hỏi mới. Nhưng khi AI ngày càng có thể tạo ra kết quả trực tiếp từ khối lượng công trình khổng lồ của con người, hai mục tiêu này không còn song hành.

"Làm thế nào để đảm bảo rằng, khi AI thay đổi cách chúng ta làm việc, chúng ta không đánh mất mục đích ban đầu của công việc đó?"

Không phải lời từ chối AI

Đáng chú ý, tuyên bố không phủ nhận AI. Các nhà toán học thừa nhận AI "có tiềm năng tăng cường và tăng tốc quá trình nghiên cứu và hiểu biết toán học chân chính". Ngành toán học với tư cách một nghề nghiệp sẽ cần thích ứng theo nhiều cách.

Nhưng theo họ, liệu những thay đổi này cuối cùng mang lại lợi ích hay gây tác động phá hủy sẽ phụ thuộc phần lớn vào quyết định của những con người đang kiểm soát công nghệ mới này.

Tuyên bố kêu gọi giải quyết vấn đề một cách khẩn cấp — ở ba cấp độ: cộng đồng toán học, các công ty phát triển công nghệ, và rộng hơn là xã hội, nơi sẽ đối mặt với những vấn đề tương tự trong nhiều hình thức lao động trí tuệ khác.

Góc nhìn cho độc giả Việt Nam

Với Việt Nam — nơi toán học luôn được coi trọng và có truyền thống đào tạo nhân tài mạnh mẽ, với những tên tuổi như Giáo sư Ngô Bảo Châu, một trong 25 người ký tên tuyên bố này — câu chuyện càng đáng lưu tâm.

Khi các công ty AI lớn đẩy mạnh việc dùng bài toán làm thước đo năng lực mô hình, áp lực cạnh tranh có thể khiến các trường đại học và viện nghiên cứu trong nước chạy theo thành tích "giải được bài toán khó" thay vì đầu tư vào chiều sâu hiểu biết. Tuyên bố của 25 nhà toán học hàng đầu là lời nhắc rằng tốc độ không phải là tất cả — và đôi khi, chính quá trình chậm rãi, có con người tham gia, mới là thứ tạo nên giá trị lâu dài.

Sự kiện này cũng phản ánh một xu hướng lớn hơn trong ngành công nghệ: câu hỏi về căn chỉnh AI (AI alignment) không còn giới hạn ở nguy cơ AI mất kiểm soát, mà đã mở rộng sang việc AI tái định hình cấu trúc của chính các ngành nghề trí tuệ.