Khi camera giám sát đổi chủ: 404 Media nhờ cộng đồng điều tra Axon

Trang tin công nghệ 404 Media vừa phát động chiến dịch kêu gọi người dân Mỹ cùng tham gia điều tra cách cảnh sát địa phương sử dụng camera nhận diện biển số tự động (ALPR) của hãng Axon. Đây là động thái tiếp nối loạt bài gây tiếng vang về hệ thống Flock, khi nhiều thành phố chuyển sang nhà cung cấp mới nhưng vẫn đặt ra những câu hỏi chưa có lời đáp về quyền riêng tư và việc chia sẻ dữ liệu.

Từ Flock đến Axon: một sự thay thế đầy nghi vấn

Khắp nước Mỹ, các thành phố đang lần lượt loại bỏ camera đọc biển số tự động của Flock. Thay vào đó, họ chuyển sang dùng thiết bị tương đương của Axon – tập đoàn khổng lồ chuyên cung cấp hợp đồng thiết bị thực thi pháp luật, nổi tiếng với máy sốc điện Taser và hệ thống camera dành cho cảnh sát.

Sự dịch chuyển này phần lớn là hệ quả trực tiếp từ các bài điều tra của 404 Media. Trước đó, trang tin đã phanh phui việc cảnh sát địa phương tra cứu dữ liệu Flock cho Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE). Nghiêm trọng hơn, một cảnh sát ở bang Texas từng truy vấn camera Flock trên toàn quốc để tìm kiếm một phụ nữ tự phá thai. Những tiết lộ này đã làm dấy lên làn sóng phản đối và khiến nhiều thành phố chấm dứt hợp đồng với Flock.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu việc đổi nhà cung cấp có thực sự giải quyết được vấn đề? Các thành phố và cơ quan thực thi pháp luật đang dùng camera ALPR của Axon vào mục đích gì, và họ chia sẻ dữ liệu đó cho những ai? Đó chính là điều 404 Media đang cố gắng làm rõ, nhưng họ cần sự chung tay của cộng đồng.

Minh họa điều tra dữ liệu giám sát của Axon

Những báo cáo hé lộ hoạt động tra cứu

Trong vài tuần gần đây, 404 Media đã gửi yêu cầu cung cấp thông tin công khai tới nhiều thành phố và sở cảnh sát, đề nghị họ cung cấp các báo cáo hoạt động (activity report) và báo cáo chia sẻ (sharing report) của Axon.

Những tài liệu này ghi lại chi tiết đến từng chi tiết nhỏ: thời điểm một cảnh sát tra cứu camera ALPR của Axon, tên và số hiệu của viên cảnh sát đó, biển số xe mà họ truy vấn, và quan trọng nhất là lý do được khai báo cho mỗi lần tra cứu. Về bản chất, đây là phiên bản tương đương của Axon so với "nhật ký kiểm toán mạng lưới" (network audit) của Flock – nguồn tài liệu đã làm nên phần lớn các bài điều tra của 404 Media cũng như của nhiều cơ quan báo chí địa phương và quốc gia.

Cho đến nay, 404 Media đã thu thập được báo cáo hoạt động từ một số cơ quan, bao gồm:

• Văn phòng Cảnh sát trưởng Quận Benton, bang Washington
• Sở Cảnh sát Falmouth, bang Maine
• Sở Cảnh sát Johns Creek, bang Georgia
• Sở Cảnh sát Ocean Shores, bang Washington
• Sở Cảnh sát Pleasanton, bang Texas
• Sở Cảnh sát Red Wing, bang Minnesota

Ảnh chụp báo cáo hoạt động của Axon

Lời kêu gọi từ cộng đồng

404 Media nhấn mạnh rằng họ không thể tự mình bao quát toàn bộ nước Mỹ. Trang tin này đang kêu gọi độc giả kiểm tra xem sở cảnh sát địa phương của họ có đang dùng camera ALPR của Axon hay không, liệu họ đã dùng từ trước hay mới chuyển sang, và liệu người dân có muốn biết những camera đó đang được dùng vào việc gì.

Nhà báo điều tra Joseph Cox – tác giả của loạt bài – đã soạn sẵn một mẫu yêu cầu cung cấp hồ sơ công khai để độc giả có thể sao chép, chỉnh sửa đôi chút cho phù hợp với luật bang của mình, rồi gửi tới cơ quan liên quan. Người dân có thể tìm địa chỉ email tiếp nhận yêu cầu hồ sơ công khai của cơ quan đó, hoặc nộp qua nền tảng Muckrock – công cụ mà 404 Media vẫn dùng để gửi và quản lý các yêu cầu của mình.

"Chúng tôi đã thấy rằng trong cuộc tranh luận toàn quốc về Flock, cư dân địa phương có thể làm rất nhiều để phơi bày cách công nghệ giám sát đang được sử dụng trong chính cộng đồng của họ. Chúng tôi hy vọng cũng có thể tìm hiểu thêm đôi chút về cách các cơ quan đang dùng camera của Axon."

Bốn loại báo cáo mà 404 Media đề nghị người dân yêu cầu gồm:

• Báo cáo hoạt động ALPR nội bộ (Internal ALPR Activity): ghi lại các lần cảnh sát tra cứu camera.
• Báo cáo hoạt động ALPR mạng lưới (Network ALPR Activity): cho biết cơ quan cảnh sát hoặc thành phố chia sẻ dữ liệu với những cơ quan nào khác.
• Báo cáo chia sẻ dữ liệu ALPR (ALPR Data Sharing): lịch sử các lần cơ quan khác được mời nhận hoặc bị gỡ khỏi danh sách nhận dữ liệu.
• Báo cáo kiểm toán quản lý danh sách nóng ALPR (ALPR Hotlist Management Audit): chi tiết các thay đổi với cảnh báo mà cơ quan có thể nhận được.

Tất cả các báo cáo này đều nằm trong menu LPR > ALPR Search > LPR Audit theo tài liệu hướng dẫn của Axon. Nếu độc giả nộp yêu cầu và nhận được dữ liệu, họ có thể gửi lại cho 404 Media qua địa chỉ [email protected].

Vì sao câu chuyện này đáng quan tâm?

Câu chuyện không chỉ dừng lại ở nước Mỹ. Nó đặt ra một câu hỏi mang tính toàn cầu về giám sát hàng loạt trong kỷ nguyên dữ liệu lớn. Khi một nhà cung cấp bị mang tiếng, các cơ quan thực thi pháp luật dễ dàng chuyển sang nhà cung cấp khác có công nghệ tương tự, nhưng cơ chế kiểm soát và minh bạch thì không tự động được cải thiện.

Đối với độc giả Việt Nam, đây là bài học đáng suy ngẫm khi các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM đang ngày càng mở rộng hệ thống camera giám sát giao thông và an ninh. Việc hiểu rõ ai được truy cập dữ liệu, truy cập vì mục đích gì và dữ liệu có bị chia sẻ cho bên thứ ba hay không là những vấn đề then chốt trong bảo vệ quyền riêng tư của người dân.

Biểu tượng điều tra an ninh mạng

Việc 404 Media huy động chính cộng đồng vào quá trình điều tra cũng cho thấy một xu hướng đáng chú ý: khi các cơ quan quyền lực không tự nguyện công khai, áp lực từ người dân và các yêu cầu hồ sơ công khai có thể trở thành công cụ hiệu quả để buộc họ phải minh bạch. Đây là mô hình mà các nhà báo công nghệ và nhóm bảo vệ quyền riêng tư ở nhiều quốc gia có thể học hỏi.