5-MeO-DMT và ảo giác Ebbinghaus: Khi psychedelic giúp mắt nhìn "đúng" hơn

Các chất psychedelic thường được biết đến với những biến dạng thị giác kỳ quái: tường "thở", hoa văn hình học, hay thậm chí cả những thực thể huyền ảo. Nhưng liệu chúng có thể giúp ta nhìn thế giới rõ ràng hơn theo nghĩa đen? Một ghi chép cá nhân từ trại nghiên cứu của Qualia Research Institute cho thấy câu trả lời đôi khi là có – và điều thú vị hơn, khả năng đó có thể được điều khiển bằng ý chí.

Ảo giác Ebbinghaus là gì?

Hai vòng tròn màu cam trong hình dưới đây có kích thước vật lý hoàn toàn bằng nhau, nhưng các vòng tròn xám bao quanh khiến vòng bên phải trông lớn hơn.

Minh họa ảo giác Ebbinghaus với các vòng tròn màu cam và xám

Ảo giác này được nhà tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus (1850–1909) phát hiện và được Edward B. Titchener phổ biến trong một cuốn sách giáo khoa tâm lý học thực nghiệm năm 1901. Mức độ cảm nhận ảo giác khác nhau ở mỗi người: tác giả bài viết ước tính vòng bên phải trông lớn hơn khoảng 10–20% tùy khoảng cách mắt tới màn hình.

Trại nghiên cứu của Qualia Research Institute

Vào tháng 5 và 6 năm 2026, một nhóm gồm các nhà vật lý, toán học, nghệ sĩ thị giác, thiền giả chuyên sâu và những người nghiên cứu ý thức đã tụ họp tại Tepoztlán, Mexico trong tám tuần. Họ nghiên cứu jhana (trạng thái thiền định sâu) và 5-MeO-DMT – một chất psychedelic mạnh, hợp pháp tại Mexico.

Định hướng cốt lõi của QRI gồm ba giả thuyết:

• Ý thức là một thuộc tính tương đối đơn giản của vũ trụ, đủ đơn giản để tiến hóa "khám phá" ra nó.
• Ý thức có những thuộc tính tính toán hữu ích, nếu không tiến hóa đã không dựa vào nó.
• Giống như các nhà vật lý dùng máy gia tốc hạt để tạo ra dạng vật chất kỳ lạ, QRI nghiên cứu các trạng thái ý thức "kỳ lạ" để tìm ra quy luật toán học đằng sau trải nghiệm chủ quan.

Ảo giác thị giác đặc biệt đáng quan tâm vì chúng giống những "vết rách" nhỏ trong tấm vải nhận thức thông thường – bằng chứng cho thấy luôn có quá trình kiến tạo chủ động diễn ra bên dưới.

5-MeO-DMT: "Transcendelic" hơn là psychedelic

5-MeO-DMT là chất có tác dụng ngắn, chỉ kéo dài khoảng 10–20 phút khi hóa hơi. Nó không có tác dụng khi uống vì enzyme trong ruột và gan phân hủy rất nhanh, nên đường dùng chủ yếu là hít qua vape pen.

Khác với LSD, psilocybin hay DMT – vốn tác động chủ yếu lên thụ thể serotonin 5-HT2a – 5-MeO-DMT lại chủ yếu là agonist của thụ thể 5-HT1a. Chính sự khác biệt dược lý thần kinh này khiến nó ít gây hiệu ứng thị giác nhưng lại "thổi bay" cái tôi mạnh mẽ. Một số người gọi nó là transcendelic thay vì psychedelic.

Tác giả mô tả trải nghiệm ở liều khoảng 3,4 mg: trong vòng 15 giây, cảm giác về bản thân tan biến, ý thức trở nên cường độ gấp nhiều lần, trong khi phần thị giác chỉ ghi nhận màu sắc rực rỡ hơn và trường nhìn có xu hướng phẳng lại.

Khoảnh khắc ảo giác biến mất

Sau khi đỉnh tác dụng qua đi nhưng dư âm còn mạnh, tác giả mở laptop và nhìn vào ảo giác Ebbinghaus. Ban đầu, mọi thứ vẫn như bình thường: vòng bên phải trông lớn hơn.

Nhưng khi dồn sự chú ý vào khoảng giữa hai nhóm vòng tròn, kích thước biểu kiến của chúng bắt đầu cân bằng lại – như thể các vòng tròn là vật thể thực đang đẩy và kéo nhau bằng trường lực, hoặc như những quả bóng bay được bơm căng và xẹp xuống.

"Ảo giác nằm dưới sự kiểm soát có chủ đích. Hướng sự chú ý vào một nhóm vòng tròn, nó hiện ra như khi tôi tỉnh táo. Hướng vào giữa, khác biệt kích thước gần như biến mất."

Điều đáng chú ý là các thành viên khác trong trại cũng ghi nhận hiệu ứng tương tự: trong số những người nhận thấy 5-MeO-DMT ảnh hưởng tới ảo giác, tất cả đều báo cáo nó yếu đi. Một người còn cho biết có thể chủ động "lật" giữa hai cách nhìn, giống như với khối lập phương Necker.

Nghịch lý: psychedelic cổ điển có thể làm ảo giác mạnh hơn

Một nghiên cứu năm 2025 với tựa đề "Psilocybin alters visual contextual computations" cho thấy psilocybin tăng ảo giác Ebbinghaus thêm 38% (liều 5 mg) và 59% (liều 10 mg) so với giả dược. Tác giả đặt giả thuyết rằng đặc tính ưa thụ thể 5-HT1a của 5-MeO-DMT có thể là chìa khóa cho việc vô hiệu hóa ảo giác.

Tuy nhiên, cần lưu ý: trong một lần dùng 5-MeO-DMT sau đó với liều cao hơn, tác giả lại không thấy ảo giác yếu đi. Hiện chưa có lý giải thỏa đáng cho sự khác biệt này.

Gợi mở về ý thức như một môi trường tính toán

Trải nghiệm "đẩy kéo như trường lực" giữa các vòng tròn khiến tác giả liên hệ tới các lý thuyết điện từ về ý thức – giả thuyết rằng ý thức là hiện tượng điện từ, và trường điện từ chỉ là mô tả "ngôi thứ ba" của cùng một hiện tượng mà ý thức là mặt "ngôi thứ nhất".

Tác giả thừa nhận đây chỉ là suy đoán cá nhân, với xác suất tin vào lý thuyết trường điện từ ở mức khoảng 65%, và trải nghiệm này chỉ khiến niềm tin đó tăng thêm khoảng 5%. Nhưng nó đặt ra những câu hỏi khoa học cụ thể:

• Cần bao nhiêu 5-MeO-DMT để hiệu ứng giảm ảo giác xuất hiện?
• Quan hệ giữa liều lượng và mức độ giảm ảo giác là gì?
• Mô hình toán học nào mô tả tốt nhất hiệu ứng "đẩy kéo" và liên hệ thế nào với các lý thuyết vật lý hiện có?

Góc nhìn cho độc giả Việt Nam

Nghiên cứu ý thức vẫn đang ở giai đoạn tiền mô hình hóa – chưa có lý thuyết hoàn chỉnh để kiểm chứng. Với cộng đồng công nghệ và AI, những quan sát kiểu này có ý nghĩa nhất định: nếu ý thức thực sự có thuộc tính tính toán, việc hiểu rõ cơ chế "dựng hình" của nhận thức có thể truyền cảm hứng cho các mô hình nhận thức nhân tạo.

Dẫu vậy, cần nhấn mạnh rằng đây là ghi chép cá nhân từ một trải nghiệm đơn lẻ, chưa qua bình duyệt khoa học. 5-MeO-DMT là chất bị kiểm soát nghiêm ngặt tại Việt Nam và hầu hết các quốc gia, tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe và pháp lý. Bài viết này mang tính tham khảo về nghiên cứu khoa học, không phải lời khuyên sử dụng.